भारतरत्न

भारतरत्न हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. तो २ जानेवारी १९५४ रोजी सुरू झाला. हा सन्मान 'सर्वोच्च दर्जाची असाधारण सेवा' यासाठी दिला जातो. शिफारस पंतप्रधान राष्ट्रपतींकडे करतात. पुरस्कारासोबत सनद आणि पदक मिळते. यासोबत रोख रक्कम मिळत नाही. २०२४ पर्यंत एकूण ५३ जणांना हा सन्मान मिळाला आहे.

माहिती

भारतरत्न हा सन्मान वंश, व्यवसाय, पद किंवा लिंग यांचा भेदभाव न करता दिला जाता. सुरुवातीला हा सन्मान कला, साहित्य, विज्ञान आणि सार्वजनिक सेवा या क्षेत्रांपुरता मर्यादित होता.

डिसेंबर २०११ मध्ये नियमात बदल करण्यात आला. त्यानंतर 'मानवी प्रयत्नांचे कोणतेही क्षेत्र' यासाठी हा सन्मान देता येऊ लागला. यामुळे खेळाडूंनाही हा सन्मान मिळण्याचा मार्ग खुला झाला.

इतिहास आणि नियमांतील बदल

१९५४ च्या नियमावलीत हा सन्मान काही क्षेत्रांपुरता होता. सुरुवातीच्या काळात खेळाडू यासाठी पात्र ठरत नव्हते. १९५४ मध्ये पहिले तीन सन्मान जाहीर झाले.

सुरुवातीला मरणोत्तर सन्मान देण्यास परवानगी नव्हती. जानेवारी १९६६ च्या सुधारित नियमावलीने ही अट काढली. १९६६ मध्ये लाल बहादूर शास्त्री यांना मरणोत्तर हा सन्मान मिळाला.

१९५४ ते २०२४ या काळात अनेक वर्षांत सन्मान दिले गेले नाहीत. २०२० ते २०२३ या काळात एकही सन्मान जाहीर झाला नाही. २०२४ मध्ये एकाच वर्षी पाच सन्मान जाहीर झाले.

ही त्या वर्षापर्यंतची सर्वाधिक संख्या होती. यापूर्वी १९९९ मध्ये चार सन्मान दिले गेले होते.

निवड कशी होते

भारतरत्नासाठी औपचारिक नामांकन प्रक्रिया नाही. शिफारस केवळ पंतप्रधान राष्ट्रपतींकडे करू शकतात. पंतप्रधानांना कोणाचाही सल्ला घेण्याचे स्वातंत्र्य आहे.

सरावानुसार गृह मंत्रालयाकडे अनेक शिफारसी येतात. त्या पंतप्रधान कार्यालयाकडे पाठवल्या जातात. या सन्मानासाठी गृह मंत्रालय हे नोडल मंत्रालय आहे.

एका वर्षात सामान्यतः तीनपेक्षा जास्त सन्मान दिले जात नाहीत. ही मर्यादा बंधनकारक नाही, असेही स्पष्ट केले जाते. २०२४ मध्ये पाच सन्मान देऊन ही प्रथा मोडण्यात आली.

१९९५ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने या सन्मानाबाबत निर्णय दिला. 'भारतरत्न' ही उपाधी नावापुढे वापरण्यास संविधानाच्या कलम १८(१) मधून सवलत देण्यात आली. मात्र 'राष्ट्रपतींनी भारतरत्न दिले' असे नमूद करण्याची परवानगी आहे.

पदकाचे स्वरूप

पदक पिंपळाच्या पानाच्या आकाराचे आहे. ते कांस्य धातूचे बनलेले आहे. पुढील बाजूस सूर्याची आकृती कोरलेली असते.

पाठीमागील बाजूस भारताचे राष्ट्रचिन्ह असते. त्यावर अशोकचक्र आणि 'सत्यमेव जयते' हे ब्रीद कोरलेले आहे. पदकासोबत राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीचे सनद दिले जाते.

या सन्मानासोबत कोणतेही पारितोषिक किंवा रोख रक्कम मिळत नाही. मानकऱ्यांना भारताच्या पूर्वक्रमवारीत सातवे स्थान मिळते. हे स्थान केंद्रीय मंत्रिमंडळाच्या सदस्यांच्या नंतर येते.

महत्त्वाचे मानकरी

१९५४ मध्ये चक्रवर्ती राजगोपालाचारी, सर्वपल्ली राधाकृष्णन आणि सी. व्ही. रामन यांना हा सन्मान मिळाला. १९५५ मध्ये जवाहरलाल नेहरू, भगवान दास आणि एम. विश्वेश्वरय्या यांना सन्मान मिळाला.

१९७१ मध्ये इंदिरा गांधी या हा सन्मान मिळवणाऱ्या पहिल्या महिला ठरल्या. १९८० मध्ये मदर तेरेसा यांना हा सन्मान मिळाला. २०२४ पर्यंत एकूण पाच महिलांना हा सन्मान मिळाला आहे.

२०१३ मध्ये सचिन तेंडुलकर यांना हा सन्मान जाहीर झाला. हा सन्मान मिळवणारे ते पहिले खेळाडू ठरले. त्यांना हा सन्मान २०१४ मध्ये प्रदान करण्यात आला.

२०२४ मध्ये कर्पुरी ठाकूर, एल. के. आडवाणी, पी. व्ही. नरसिंह राव, चौधरी चरण सिंग आणि एम. एस. स्वामीनाथन यांना सन्मान जाहीर झाला. या पाचही सन्मानांपैकी चार मरणोत्तर होते.

वाद आणि चर्चा

कोणाला सन्मान मिळावा यावरून अनेक वेळा चर्चा झाली आहे. हॉकीपटू ध्यानचंद यांना सन्मान मिळावा, अशी मागणी अनेक वर्षे होत आहे. मात्र त्यांना हा सन्मान मिळाला नाही.

२०१३ मध्ये तेंडुलकर यांच्या नावाची घोषणा झाली तेव्हा टीका झाली. ध्यानचंद यांच्या नावाची शिफारस अनेक वेळा झाली होती. क्रीडा मंत्रालयानेही शिफारस पाठवली होती.

निवडीची पारदर्शकता यावरही प्रश्न उपस्थित होतात. शिफारस प्रक्रिया पूर्णपणे पंतप्रधानांच्या विवेकाधीन असल्यामुळे कारणे सार्वजनिक होत नाहीत.

काही मानकऱ्यांनी सन्मान परत करण्याचेही प्रकरण घडले आहे. अशा घटना क्वचित असल्या तरी चर्चेचा विषय ठरतात.

महाराष्ट्रातील मानकरी

महाराष्ट्रात जन्मलेल्या किंवा कार्यरत असलेल्या अनेकांना हा सन्मान मिळाला आहे. १९५८ मध्ये धोंडो केशव कर्वे यांना सन्मान मिळाला. स्त्रीशिक्षणाच्या क्षेत्रातील त्यांचे कार्य मोठे आहे.

१९६३ मध्ये पांडुरंग वामन काणे यांना सन्मान मिळाला. १९९० मध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना मरणोत्तर सन्मान मिळाला. १९९२ मध्ये जे. आर. डी. टाटा यांना व्यापार व उद्योगासाठी सन्मान मिळाला.

१९९९ मध्ये पंडित रविशंकर यांना सन्मान मिळाला. २००९ मध्ये पंडित भीमसेन जोशी यांना सन्मान मिळाला. २०१४ मध्ये सचिन तेंडुलकर यांना सन्मान मिळाला.

हा सन्मान भारतीय नागरिकांसोबत काही परदेशी नागरिकांनाही मिळाला आहे. नेल्सन मंदेला आणि खान अब्दुल गफ्फार खान यांचा त्यात समावेश आहे.

महिला मानकरी

१९५४ ते २०२४ या काळात पाच महिलांना हा सन्मान मिळाला. १९७१ मध्ये इंदिरा गांधी या पहिल्या महिला मानकरी ठरल्या. त्या तेव्हा देशाच्या पंतप्रधान होत्या.

१९८० मध्ये मदर तेरेसा यांना हा सन्मान मिळाला. १९९७ मध्ये अरुणा आसफ अली यांना मरणोत्तर सन्मान मिळाला. त्या स्वातंत्र्यसैनिक होत्या.

१९९८ मध्ये एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी यांना सन्मान मिळाला. २००१ मध्ये लता मंगेशकर यांना सन्मान मिळाला. या दोघी गायिका होत्या.

पुरस्कारांची क्षेत्रवार विभागणी पाहिली तर कला क्षेत्रात सात जणांचा समावेश आहे. सार्वजनिक व्यवहार क्षेत्रातील संख्या सर्वाधिक आहे. क्रीडा क्षेत्रात फक्त एका व्यक्तीला हा सन्मान मिळाला आहे.

पुरस्काराचा अर्थ

हा सन्मान केवळ एक पदक नाही. तो राष्ट्राच्या वतीने व्यक्त केलेला कृतज्ञताभाव मानला जातो. म्हणूनच त्याची निवड सावधगिरीने केली जाते.

मानकऱ्यांची नावे राजपत्रात प्रकाशित होतात. त्यांची नोंद सरकारी अभिलेखात ठेवली जाते. पुरस्काराचा क्रमांक आणि वर्ष यांची नोंद ठेवली जाते.

या सन्मानामुळे समाजात मानाचे स्थान मिळते. मात्र यासोबत कोणतेही विशेष अधिकार मिळत नाहीत. सन्मान हा केवळ मान्यतेचा दर्शक असतो.

पुरस्काराची घोषणा सहसा जानेवारीत होते. प्रदान समारंभ नंतर काही महिन्यांनी होतो. काही वर्षांत घोषणा आणि प्रदान यांत मोठे अंतर पडले आहे.

संदर्भ

1. Bharat Ratna – notification, 1954 (padmaawards.gov.in)
2. Padma Awards – About (padmaawards.gov.in)
3. Padma Awards press release – PIB
4. Bharat Ratna recipients – Business Standard
5. Bharat Ratna – The Indian Express explainer
6. Padma Awards dashboard

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६