लक्ष्मी

लक्ष्मी ही हिंदू परंपरेत धन, समृद्धी आणि ऐश्वर्याची देवी मानली जाते. ती विष्णूंची पत्नी असून वैकुंठात त्यांच्यासोबत निवास करते, असे पुराणांत सांगितले जाते. कमळावर विराजमान, हातात कमळ धारण केलेली आणि सोन्याच्या वर्णाची अशी तिची मूर्ती सामान्यतः पाहायला मिळते. महाराष्ट्रात दिवाळीतील लक्ष्मीपूजन हा उत्सव घरोघरी साजरा केला जातो.

माहिती

तपशील	माहिती
स्वरूप	कमळावर विराजमान, चतुर्भुजा, सुवर्णवर्ण; हातात कमळ
वाहन	घुबड (उलूक)
शस्त्र आणि प्रतीक	कमळ, अभयमुद्रा, धान्याची पातेली; स्वस्तिक
पती	विष्णू
निवास	वैकुंठ; क्षीरसागरातील प्रकटता (परंपरेनुसार)
प्रमुख मंदिरे	कोल्हापूर महालक्ष्मी, तिरुपती पद्मावती मंदिर, श्रीरंगम
प्रमुख सण	दिवाळीतील लक्ष्मीपूजन, कोजागरी पौर्णिमा, वरलक्ष्मी व्रत
संबंधित ग्रंथ	श्रीसूक्त, विष्णु पुराण, देवी महात्म्य, लक्ष्मी अष्टोत्तर
उपासना	श्रीसूक्त पठण, लक्ष्मी अष्टोत्तर शतनाम, दीप प्रज्वलन, व्रत
अष्टलक्ष्मी	आदि, धान्य, धैर्य, गज, संतान, विजय, विद्या, धन
महाराष्ट्रातील प्रमुख स्थळ	कोल्हापूरची महालक्ष्मी (अंबाबाई)

अष्टलक्ष्मींची नावे परंपरेनुसार वेगवेगळ्या क्रमाने व वेगळ्या स्वरूपात सांगितली जातात. कोजागरी पौर्णिमा आश्विन महिन्यात येते.

स्वरूप आणि प्रतीक

लक्ष्मी सामान्यतः कमळावर बसलेल्या स्वरूपात चित्रित केली जाते. तिच्या हातांत कमळ असते आणि एक हात अभयमुद्रेत असतो. काही चित्रांत तिच्या हातांतून सोन्याच्या नाण्यांचा वर्षाव होत असल्याचे दाखवले जाते.

कमळ हे पाण्यात उगवूनही त्याला चिखल लागत नाही; म्हणून ते अलिप्ततेचे प्रतीक मानले जाते. घुबड हे तिचे वाहन आहे. लक्ष्मी ही केवळ धनाची नव्हे, तर धान्य, धैर्य, विद्या आणि संतान यांचीही देवी मानली जाते.

पुराणातील उल्लेख

लक्ष्मीचा उल्लेख ऋग्वेदातील श्रीसूक्तात आढळतो. विष्णु पुराणात समुद्रमंथनाच्या वेळी लक्ष्मी क्षीरसागरातून प्रकट झाल्याचे वर्णन आहे. तिला विष्णूंनी पत्नी म्हणून स्वीकारले, असे सांगितले जाते.

परंपरेनुसार लक्ष्मी ही भृगु ऋषींची कन्या मानली जाते. काही कथांत ती दुर्गेचेच रूप मानली जाते. महालक्ष्मी हे नाव कोल्हापूरच्या देवीशी जोडले गेले आहे आणि तेथे तिची उपासना शक्तीरूपात केली जाते.

प्रमुख मंदिरे

कोल्हापूरचे महालक्ष्मी मंदिर हे महाराष्ट्रातील सर्वांत प्रसिद्ध लक्ष्मीस्थान मानले जाते. तिरुमल्याच्या वेंकटेश्वर मंदिरातील पद्मावती देवी आणि श्रीरंगमचे मंदिर हीही लक्ष्मीशी जोडलेली तीर्थे आहेत.

देशभरात अनेक ठिकाणी अष्टलक्ष्मी मंदिरे आहेत. महाराष्ट्रात घरोघरी लक्ष्मीचे चित्र किंवा मूर्ती पूजेसाठी ठेवली जाते.

उत्सव आणि परंपरा

दिवाळीतील लक्ष्मीपूजन हा लक्ष्मीचा प्रमुख उत्सव मानला जातो. कार्तिक अमावास्येच्या आसपास हा दिवस येतो. व्यापारी वर्ग या दिवशी पेढे व फराळ अर्पण करून नवीन वर्षाचा हिशोब सुरू करतो.

कोजागरी पौर्णिमेला रात्री लक्ष्मीची पूजा करण्याची परंपरा आहे. महाराष्ट्रात या दिवशी घरोघरी विशेष पूजा होते. श्रावणातील शुक्रवारी वरलक्ष्मी व्रत पाळण्याची प्रथा स्त्रियांमध्ये आढळते.

उपासना पद्धत

लक्ष्मी उपासनेत श्रीसूक्ताचे पठण प्रमुख मानले जाते. शुक्रवारी देवीसमोर दीप प्रज्वलित करून कमळ, हळद व कुंकू अर्पण केले जाते. लक्ष्मी अष्टोत्तर शतनामाचा जपही केला जाते.

अनेक भक्त घरातील तिजोरीत लक्ष्मीचे चित्र ठेवतात आणि नित्य पूजा करतात. व्यापारी वर्ग दिवाळीत पहिली वही लक्ष्मीसमोर ठेवून पूजतो, याला गुढी पाडव्याच्या दिवशीच्या वहीपूजनाशी संबंध आहे.

महाराष्ट्रातील परंपरा

महाराष्ट्रात लक्ष्मी ही समृद्धीची देवी म्हणून घरोघरी पूजली जाते. दिवाळीत घराच्या दारात रांगोळी काढून लक्ष्मीच्या पावलांची चिन्हे काढण्याची प्रथा आहे.

कोल्हापूरच्या अंबाबाईचे दर्शन घेण्यासाठी वर्षभर भाविक येतात. ग्रामीण भागात लक्ष्मीला गृहदेवता मानून नवविवाहित वधूला तिच्या पूजेची शिकवण दिली जाते.

महाराष्ट्रात लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी घरासमोर रांगोळी काढून देवीच्या पावलांची चिन्हे काढण्याची प्रथा आहे. व्यापारी वर्ग पहिली वही देवीसमोर ठेवून त्यावर श्री असे लिहितो. दिवाळीत घरात दिवे लावून लक्ष्मीचे आगमन साजरे केले जाते. अनेक स्त्रिया शुक्रवारी वरलक्ष्मीचे व्रत पाळतात आणि देवीला हळद व कुंकू वाहतात. समृद्धी ही केवळ धनाने नव्हे, तर सद्गुणांनी मिळते, असे या पूजेचे तात्पर्य मानले जाते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६