पंडित रविशंकर

पंडित रविशंकर हे जगातील सर्वात प्रसिद्ध सतारवादकांपैकी एक होते. भारतीय शास्त्रीय संगीत पाश्चात्य जगापर्यंत पोहोचवण्यात त्यांचा मोठा वाटा आहे. १९६० च्या दशकात त्यांनी अमेरिकेत आणि युरोपमध्ये मैफली केल्या. १९९९ मध्ये त्यांना भारतरत्न मिळाला. २०१२ मध्ये अमेरिकेत त्यांचे निधन झाले.

माहिती

तपशील	माहिती
पूर्ण नाव	रवींद्र शंकर चौधरी
जन्म	७ एप्रिल १९२०, वाराणसी
निधन	११ डेसेंबर २०१२, सॅन डिएगो, अमेरिका
वाद्य	सतार
घराणे	मैहर घराणे
गुरू	बाबा अलाउद्दीन खान
पुरस्कार	पद्मविभूषण (१९८१), भारतरत्न (१९९९), पोलर म्युझिक प्राइज (१९९८)
ग्रॅमी	तीन वेळा विजेता

या तक्त्यातील तपशील त्यांच्या कारकिर्दीची व्याप्ती दाखवतात. भारतातील मैफलींपासून अमेरिकेतील मोठ्या संगीत महोत्सवांपर्यंत त्यांचा प्रवास झाला.

त्यांच्या दोन मुलींनीही संगीतक्षेत्रात नाव कमावले. अनुष्का शंकर सतारवादक आहेत, तर नोरा जोन्स या गायिका आहेत.

सुरुवातीचे जीवन

रविशंकर यांचा जन्म ७ एप्रिल १९२० रोजी वाराणसी येथे झाला. त्यांचे वडील वकील म्हणून लंडनमध्ये राहत होते.

बालपणात ते आपले भाऊ उदय शंकर यांच्या नृत्यपथकासोबत राहिले. त्या पथकासोबत त्यांनी युरोपमध्ये दौरे केले.

पंधरा वर्षांच्या सुमारास त्यांनी नृत्य सोडण्याचे ठरवले. वयाच्या अठराव्या वर्षी त्यांनी सतार शिकायला सुरुवात केली.

सात वर्षे त्यांनी बाबा अलाउद्दीन खान यांच्याकडे मैहर येथे राहून शिक्षण घेतले. हे गुरू मैहर घराण्याचे संस्थापक मानले जातात.

कारकीर्द

१९४० च्या दशकात त्यांनी संगीत दिग्दर्शक म्हणूनही काम केले. 'धरती के लाल' आणि 'काबुलीवाला' या चित्रपटांना त्यांनी संगीत दिले.

१९६२ मध्ये मुंबईत त्यांनी किन्नर संगीत शाळा सुरू केली. पुढे लॉस एंजेलिसमध्येही तिची शाखा उघडली.

१९६६ मध्ये बीटल्सचे जॉर्ज हॅरिसन यांच्याशी त्यांची ओळख झाली. हॅरिसन यांनी त्यांच्याकडे सतारीचे धडे घेतले.

१९६७ मध्ये त्यांनी मॉन्टेरे पॉप महोत्सवात सादरीकरण केले. त्याच वर्षी यहुदी मेनुहिन यांच्यासोबतच्या 'वेस्ट मीट्स ईस्ट' या ध्वनिमुद्रिकेसाठी त्यांना ग्रॅमी मिळाला.

१९६९ मध्ये त्यांनी वुडस्टॉक महोत्सवात सतार वाजवली. १९७१ मध्ये जॉर्ज हॅरिसन यांच्यासोबत बांगलादेशसाठी मदत संगीत सभा आयोजित केली.

१९८६ ते १९९२ या काळात ते राज्यसभेचे सदस्य होते.

संगीत शैली

त्यांनी सतारीच्या तंत्रात बदल केले आणि नवे राग रचले. पारंपरिक रचना आणि नवे प्रयोग यांचा संतुलित संगम त्यांनी साधला.

भारतीय संगीतातील रागाची रचना पाश्चात्य श्रोत्यांना समजावी यासाठी ते स्पष्टीकरण देत असत. यामुळे त्यांच्या मैफली केवळ सादरीकरण न राहता शिक्षणही ठरले.

त्यांनी सतार आणि पाश्चात्य वाद्यमेळा यांच्यासाठी सुंदर रचना केल्या. अशा कामांमुळे दोन संगीत परंपरांमध्ये संवाद घडला.

पुरस्कार

१९६७ मध्ये त्यांना पद्मभूषण मिळाला. १९८१ मध्ये पद्मविभूषण देण्यात आला. १९९८ मध्ये स्वीडनचा पोलर म्युझिक प्राइज मिळाला.

१९९९ मध्ये त्यांना भारतरत्न प्रदान करण्यात आला. तीन ग्रॅमी पुरस्कार त्यांना मिळाले. २०१३ मध्ये मरणोत्तर ग्रॅमी जीवनगौरव पुरस्कार जाहीर झाला.

११ डेसेंबर २०१२ रोजी सॅन डिएगोजवळ त्यांचे निधन झाले. तेव्हा ते वयाच्या ९२ व्या वर्षी होते.

सतारीचे शिक्षण

वयाच्या अठराव्या वर्षी त्यांनी सतारीचे गंभीर प्रशिक्षण सुरू केले. सात वर्षे त्यांनी मैहर येथे गुरूंच्या घरी राहून शिक्षण घेतले.

बाबा अलाउद्दीन खान यांच्याकडे त्यांनी सतार आणि संगीतशास्त्र अशा दोन्हींचा अभ्यास केला. या काळात त्यांनी कडक शिस्तीचे पालन केले.

मैहर घराण्याची परंपरा त्यांच्या गायनात आणि वादनात दिसते. गुरूंनी सांगितलेली रचना जपून ठेवण्यावर भर दिला जात असे.

पुढे त्यांनी सतारीच्या बोल आणि तंत्रात बदल केले. पारंपरिक पद्धतीत नवे प्रयोग करून त्यांनी वादनाची क्षमता वाढवली.

भारतातील काम

१९४० च्या दशकात त्यांनी चित्रपटांना संगीत दिले. 'धरती के लाल' आणि 'काबुलीवाला' या चित्रपटांतील त्यांचे संगीत लोकप्रिय ठरले.

१९६२ मध्ये मुंबईत त्यांनी किन्नर संगीत शाळा सुरू केली. पुढे लॉस एंजेलिसमध्येही तिची शाखा सुरू झाली.

१९८६ ते १९९२ या काळात ते राज्यसभेचे सदस्य होते. त्या काळात त्यांनी संगीत शिक्षणाच्या प्रसारावर भर दिला.

त्यांनी अनेक तरुण सतारवादकांना घडवले. त्यांची शिष्यपरंपरा आजही सुरू आहे.

पाश्चात्य जगातील प्रभाव

१९६६ मध्ये बीटल्सचे जॉर्ज हॅरिसन यांच्याशी त्यांची भेट झाली. हॅरिसन यांनी भारतात येऊन त्यांच्याकडे सतारीचे धडे घेतले.

१९६७ मध्ये बीटल्सच्या 'सार्जंट पेपर्स' या ध्वनिमुद्रिकेत भारतीय संगीताचा प्रभाव दिसतो. या प्रभावामागे रविशंकर यांचे कार्य होते, असे संगीत अभ्यासक नमूद करतात.

१९६७ मध्ये त्यांनी मॉन्टेरे पॉप महोत्सवात सादरीकरण केले. या कार्यक्रमातून पाश्चात्य श्रोत्यांनी सतारीचा आवाज प्रथम मोठ्या प्रमाणात ऐकला.

या सभेच्या ध्वनिमुद्रिकेला १९७२ मध्ये वर्षातील सर्वोत्तम ध्वनिमुद्रिकेचा ग्रॅमी मिळाला.

पुरस्कार आणि कुटुंब

१९६७ मध्ये 'वेस्ट मीट्स ईस्ट' या ध्वनिमुद्रिकेसाठी त्यांना ग्रॅमी मिळाला. २००० मध्ये 'फुल सर्कल' या ध्वनिमुद्रिकेसाठी तिसरा ग्रॅमी मिळाला.

१९९८ मध्ये स्वीडनचा पोलर म्युझिक प्राइज मिळाला. १९९९ मध्ये भारतरत्न देण्यात आला.

त्यांच्या दोन मुलींनी संगीतक्षेत्रात नाव कमावले. अनुष्का शंकर सतारवादक आहेत, तर नोरा जोन्स या प्रसिद्ध गायिका आहेत.

२०१२ मध्ये त्यांचे निधन झाल्यावर २०१३ मध्ये त्यांना मरणोत्तर ग्रॅमी जीवनगौरव पुरस्कार जाहीर झाला.

भारतीय संगीताचे दूत

त्यांनी भारतीय संगीताची ओळख पाश्चात्य जगाला करून दिली. मैफलीत रागाची रचना समजावून सांगण्याची त्यांची पद्धत उपयुक्त ठरली.

त्यांनी पाश्चात्य वाद्यमेळ्यासाठीही रचना केल्या. यामुळे दोन संगीत परंपरांमध्ये संवाद घडला.

त्यांच्या कार्यामुळे जगभरातील संगीतविद्यालयांत भारतीय संगीताचा अभ्यास सुरू झाला. भारतीय संगीताचा जागतिक प्रसार हा त्यांचा सर्वात मोठा वारसा मानला जातो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६