पी. व्ही. नरसिंह राव

पी. व्ही. नरसिंह राव (पामुलपर्ती व्यंकट नरसिंह राव) हे भारताचे पंतप्रधान होते. ते २१ जून १९९१ ते १६ मे १९९६ या काळात पंतप्रधानपदावर होते. दक्षिण भारतातून पंतप्रधान होणारे ते पहिले नेते होते. १९९१ मध्ये देशाच्या अर्थव्यवस्थेत सुरू झालेल्या मोठ्या सुधारणांचे ते प्रमुख शिल्पकार मानले जातात. अनेक भाषा अवगत असलेले ते विद्वान नेते होते.

माहिती

वरील वर्षे अधिकृत अभिलेखांनुसार आहेत. आर्थिक सुधारणांची सुरुवात १९९१ या वर्षी झाली आणि त्यांचा कार्यकाळ पाच वर्षांचा पूर्ण झाला.

बालपण आणि शिक्षण

नरसिंह राव यांचा जन्म २८ जून १९२१ रोजी आंध्र प्रदेशातील (आताच्या तेलंगणातील) वारंगल जिल्ह्यातील लक्षणेपल्ली या गावी एका शेतकरी कुटुंबात झाला. घरात शिक्षणाला महत्त्व होते.

त्यांनी उस्मानिया विद्यापीठातून पदवी घेतली आणि पुढे कायद्याचे शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर त्यांनी काही काळ वकिली केली. ते अनेक भाषा बोलू आणि वाचू शकत होते. साहित्य आणि तत्त्वज्ञानात त्यांना रुची होती आणि पुढे त्यांनी पुस्तकेही लिहिली.

राजकीय कारकीर्द

१९५७ मध्ये ते आंध्र प्रदेश विधानसभेवर निवडून आले. पुढे ते राज्याचे अनेक खात्यांचे मंत्री झाले आणि १९७१ मध्ये आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री झाले. १९७० च्या दशकात त्यांनी काँग्रेसचे सरचिटणीस म्हणूनही काम पाहिले.

१९८० नंतर केंद्रात त्यांनी विदेश, गृह आणि संरक्षण अशी महत्त्वाची खाती सांभाळली. १९९१ मध्ये राजीव गांधी यांच्या हत्येनंतर निवडणुकीच्या काळात पक्षाचे नेतृत्व त्यांच्याकडे आले. ते स्वतः लोकसभेवर निवडून आले नव्हते; पंतप्रधान झाल्यानंतर त्यांनी पोटनिवडणुकीतून प्रवेश केला.

प्रमुख निर्णय आणि योगदान

१९९१ मध्ये देशाच्या परकीय चलनाचा साठा अत्यंत कमी झाला होता आणि अर्थव्यवस्थेवर मोठा ताण होता. त्यावेळी रुपयाचे अवमूल्यन, परवाना राज्यातील निर्बंधांना शिथिलता, व्यापारातील अडथळे दूर करणे आणि खासगी गुंतवणुकीला वाव अशा उपाययोजना हाती घेण्यात आल्या. अर्थमंत्री मनमोहन सिंग यांच्यासह राव यांनी या सुधारणा पुढे नेल्या.

त्यांच्या कारकाळात १९९२ आणि १९९३ मध्ये घटनादुरुस्ती करून पंचायत राज आणि नगरपालिकांना घटनात्मक दर्जा देण्यात आला. पूर्वेकडील देशांशी संबंध वाढवणारे धोरणही त्यांनी मांडले. १९९२ मध्ये अयोध्येतील घटनेनंतर देशभर तणाव निर्माण झाला; त्या काळात सरकारने परिस्थिती हाताळली.

साहित्य आणि व्यक्तिमत्त्व

नरसिंह राव यांनी तेलुगू कादंबरीचा हिंदीत अनुवाद केला आणि नंतर एक कादंबरीही लिहिली. राजकीय अनुभव आणि साहित्य यांची सांगड घालणारे ते दुर्मीळ नेते होते. शांत स्वभाव आणि मर्यादित बोलण्याची त्यांची शैली नेहमी चर्चेत राहिली.

वारसा

१९९१ च्या सुधारणांमुळे भारतीय अर्थव्यवस्थेचा पुढील मार्ग बदलला. त्यांचे सरकार पाच वर्षे पूर्ण करणारे पहिले काँग्रेसविरोधी नसलेले अल्पमत सरकार होते. २०२४ मध्ये त्यांना भारतरत्न देण्यात आले आणि त्यानंतर त्यांच्या कार्याचा पुन्हा व्यापक आढावा घेतला गेला.

संदर्भ

1. पी. व्ही. नरसिंह राव — मराठी विकिपीडिया
2. P. V. Narasimha Rao — English Wikipedia
3. Reserve Bank of India
4. Prime Minister's Office, India

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६