लता मंगेशकर

लता दीनानाथ मंगेशकर या भारतीय चित्रपटसंगीतातील सर्वात प्रसिद्ध पार्श्वगायिका मानल्या जातात. 'स्वरकोकिळा' आणि 'मेलडीची राणी' अशा पदव्या त्यांना मिळाल्या. त्यांची गायनकारकीर्द आठ दशकांहून अधिक काळ चालली. २००१ मध्ये त्यांना भारतरत्न मिळाला. २०२२ मध्ये वयाच्या ९२ व्या वर्षी मुंबईत त्यांचे निधन झाले.

माहिती

या तक्त्यातील तपशील त्यांच्या कारकिर्दीची लांबी दाखवतात. तेरा वर्षांच्या वयापासून सुरू झालेला प्रवास वयाच्या ९२ व्या वर्षापर्यंत चालू राहिला.

त्यांनी हिंदी, मराठी, बंगाली आणि इतर अनेक भाषांत गाणी गायली. भक्तिगीते, गझल आणि लोकसंगीत असे विविध प्रकार त्यांनी हाताळले.

सुरुवातीचे जीवन

लता मंगेशकर यांचा जन्म २८ सप्टेंबर १९२९ रोजी इंदूर येथे झाला. त्यांचे वडील पंडित दीनानाथ मंगेशकर हे शास्त्रीय गायक आणि रंगभूमी कलाकार होते.

मूळ नाव हेमा असे होते, पण पुढे ते लता झाले. त्या पाच भावंडांपैकी सर्वात मोठ्या होत्या. आशा भोसले या त्यांच्या धाकट्या बहिणी होत्या.

वयाच्या तेराव्या वर्षी वडिलांचे निधन झाले. कुटुंबाची जबाबदारी लहान वयातच त्यांच्यावर आली.

१९४२ मध्ये त्यांनी मराठी चित्रपटासाठी पहिले पार्श्वगीत रेकॉर्ड केले. त्याच वर्षी त्यांनी एका मराठी चित्रपटात अभिनयही केला.

१९४६ मध्ये त्यांनी हिंदी चित्रपटासाठी पहिले गाणे गायले. सुरुवातीच्या काळात त्यांना अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागले.

यशाचा टप्पा

१९४९ मध्ये 'आयेगा आनेवाला' या गाण्याने त्यांना मोठी लोकप्रियता मिळवून दिली. हे गाणे 'महल' या चित्रपटातील होते.

यानंतर संगीत दिग्दर्शकांसोबत त्यांची कामाची साखळी सुरू झाली. एस. डी. बर्मन, नौशाद, मदन मोहन आणि इतर अनेकांसोबत त्यांनी काम केले.

त्यांच्या आवाजाची खासियत म्हणजे स्पष्ट उच्चार आणि भावपूर्ण रेंज. उच्च सुरांतील सहजता त्यांच्या गायनाचे वैशिष्ट्य मानले जाते.

१९७२ मध्ये 'परिचय' या चित्रपटासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट पार्श्वगायिकेचा पहिला राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. अशा प्रकारे त्यांना एकूण तीन राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले.

१९७४ मध्ये लंडनच्या रॉयल अल्बर्ट हॉलमध्ये कार्यक्रम करणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय पार्श्वगायिका ठरल्या.

गिनीज नोंदीबाबत चर्चा

१९७४ मध्ये गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्सने त्यांना सर्वाधिक गाणी रेकॉर्ड करणारी कलाकार म्हणून नोंदवले. त्यावेळी १९४८ ते १९७४ या काळातील २५,००० हून अधिक गाण्यांचा उल्लेख होता.

नंतर हा आकडा वादात सापडला. मोहम्मद रफी यांच्या समर्थकांनी त्यांच्याही गाण्यांचा आकडा मोठा असल्याचा दावा केला.

गिनीजने १९९१ मध्ये ही नोंद बंद केली. पुढे २०११ मध्ये हा विक्रम आशा भोसले यांच्या नावे नोंदवला गेला.

लता मंगेशकर यांनी स्वतः सांगितले होते की त्यांनी किती गाणी गायली याची त्यांनी नोंद ठेवली नाही. म्हणून गाण्यांची अचूक संख्या आजही वादाचा विषय आहे.

इतर कामे

त्यांनी काही चित्रपटांना संगीत दिग्दर्शनही केले. काही चित्रपटांची निर्मितीही त्यांनी केली.

'मिले सुर मेरा तुम्हारा' या १९८८ च्या गाण्यात त्यांनी इतर कलाकारांसोबत सहभाग घेतला. हे गाणे राष्ट्रीय एकात्मतेचे प्रतीक मानले जाते.

त्यांनी अनेक भक्तिगीते आणि स्तोत्रे रेकॉर्ड केली. या ध्वनिमुद्रिका आजही घराघरांत वाजतात.

१९९९ ते २००५ या काळात त्या राज्यसभेच्या नामनिर्देशित सदस्य होत्या.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९६९ मध्ये त्यांना पद्मभूषण मिळाला. १९८९ मध्ये दादासाहेब फाळके पुरस्कार मिळाला. १९९९ मध्ये पद्मविभूषण देण्यात आला.

२००१ मध्ये त्यांना भारतरत्न मिळाला. हा सन्मान मिळवणाऱ्या त्या दुसऱ्या गायिका होत्या.

फ्रान्सने त्यांना लीजियन ऑफ ऑनर हा सन्मान दिला. महाराष्ट्र शासनाने त्यांना महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार दिला.

२०२२ मध्ये त्यांचे निधन झाल्यावर दोन दिवसांचा राष्ट्रीय शोक पाळण्यात आला. राज्यकीय इतमामात त्यांच्या पार्थिवाचे अंत्यसंस्कार करण्यात आले.

गायनाची शैली

त्यांची गायनशैली स्पष्ट उच्चार आणि सहजतेवर आधारित होती. शब्दांचा अर्थ आणि सुराचा प्रवाह यांचा संतुलन त्या साधत असत.

उच्च सुरांमध्येही त्यांचा आवाज ताणलेला वाटत नसे. हे त्यांच्या सततच्या रियाजाचे फळ मानले जाते.

त्यांनी हिंदी, मराठी, बंगाली आणि इतर भाषांतील गाणी गायली. भाषेचा उच्चार त्यांनी काळजीपूर्वक जपला.

भक्तिगीते, गझल, लोकसंगीत आणि चित्रपटगीते असे विविध प्रकार त्यांनी हाताळले. यामुळे त्यांचे श्रोतेवर्तुळ विस्तारले.

संगीत दिग्दर्शकांसोबत काम

एस. डी. बर्मन, नौशाद, मदन मोहन आणि इतर अनेक संगीत दिग्दर्शकांसोबत त्यांनी काम केले. प्रत्येकासोबत त्यांची एक वेगळी जोडी तयार झाली.

संगीत दिग्दर्शक रचना घेऊन येत असत आणि त्या त्यांच्या आवाजात नवे रूप घेत असत. या जोडगोळीतून अनेक लोकप्रिय गाणी तयार झाली.

१९७२ मध्ये 'परिचय' चित्रपटासाठी त्यांना राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. एकूण तीन वेळा त्यांना हा पुरस्कार मिळाला.

१९७४ मध्ये लंडनच्या रॉयल अल्बर्ट हॉलमध्ये त्यांनी कार्यक्रम केला. तेथे सादरीकरण करणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय पार्श्वगायिका ठरल्या.

सुरुवातीचा संघर्ष

वडिलांच्या निधनानंतर कुटुंबाची जबाबदारी त्यांच्यावर आली. तेव्हा त्यांनी गायनाच्या माध्यमातून उदरनिर्वाहाचा मार्ग निवडला.

१९४२ मध्ये त्यांनी मराठी चित्रपटासाठी पहिले गाणे रेकॉर्ड केले. त्या वर्षी त्यांनी एका मराठी चित्रपटात अभिनयही केला.

१९४६ मध्ये त्यांनी पहिले हिंदी चित्रपटगीत गायले. सुरुवातीच्या काळात त्यांचा आवाज पातळ मानला जात होता.

१९४९ मध्ये 'आयेगा आनेवाला' या गाण्याने हा समज बदलला. तेव्हा त्या वयाच्या विसाव्या वर्षी होत्या.

कुटुंब आणि परंपरा

त्यांचे वडील पंडित दीनानाथ मंगेशकर हे शास्त्रीय गायक आणि रंगभूमी कलाकार होते. घरातच संगीताचे वातावरण होते.

आशा भोसले, उषा मंगेशकर, मीना खडीकर आणि हृदयनाथ मंगेशकर हे त्यांचे भावंड होते. सर्वांनी संगीतक्षेत्रात काम केले.

वडिलांच्या निधनानंतर सर्वात मोठी असल्याने कुटुंबाची जबाबदारी त्यांच्यावर आली. ती जबाबदारी त्यांनी आयुष्यभर पेलली.

शेवटचा काळ

२०२२ च्या सुरुवातीला त्यांना कोविडची लागण झाली. त्यानंतर निमोनियाचीही झळ सोसावी लागली.

मुंबईच्या रुग्णालयात २८ दिवस उपचार चालले. ६ फेब्रुवारी २०२२ रोजी त्यांचे निधन झाले.

भारत सरकारने दोन दिवसांचा राष्ट्रीय शोक जाहीर केला. मुंबईत राज्यकीय इतमामात त्यांच्या पार्थिवाचे अंत्यसंस्कार झाले.

त्यांच्या रक्षा नाशिक येथील रामकुंड येथे गोदावरीत विसर्जित करण्यात आल्या.

संदर्भ

1. पत्र सूचना कार्यालय — लता मंगेशकर
2. ब्रिटानिका — लता मंगेशकर
3. आझादी का अमृत महोत्सव — लता दीदी
4. गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड्स
5. विकिपीडिया — लता मंगेशकर

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६