लाल बहादूर शास्त्री

लाल बहादूर शास्त्री हे भारताचे दुसरे पंतप्रधान होते. त्यांचा जन्म २ ऑक्टोबर १९०४ रोजी मुघलसराय येथे झाला. ते महात्मा गांधींच्या विचारांचे पक्के अनुयायी होते. स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी रेल्वे, गृह आणि परराष्ट्र अशा अनेक खात्यांची जबाबदारी सांभाळली. १९६४ मध्ये ते पंतप्रधान झाले आणि १९६६ मध्ये ताश्कंद येथे त्यांचे निधन झाले.

माहिती

शास्त्रींनी आपले आडनाव सोडून दिले होते. जातीय ओळखीऐवजी त्यांनी साधेपणा आणि प्रामाणिकपणा यांची ओळख निर्माण केली. त्यांची राहणी अत्यंत साधी होती आणि ते स्वतःला सामान्य नागरिक मानत.

स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात त्यांना अनेक कठीण खात्यांची जबाबदारी मिळाली. ती त्यांनी शांतपणे आणि जबाबदारीने पार पाडली. त्यांची कार्यशैली कमी बोलणारी पण ठाम होती.

सुरुवातीचे जीवन

शरदप्रसाद श्रीवास्तव आणि रामदुलारी देवी यांच्या पोटी त्यांचा जन्म झाला. वयाच्या अगदी लहानपणीच त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. कुटुंबाची परिस्थिती बेताचीच होती.

तरुण वयातच त्यांनी सार्वजनिक कामात रस घ्यायला सुरू केले. गांधींच्या विचारांचा त्यांच्यावर मोठा प्रभाव होता.

शालेय शिक्षणात ते हुशार विद्यार्थी मानले जात. पण आंदोलनात सहभागी झाल्याने पुढील शिक्षण थांबले. नंतर त्यांनी काशी विद्यापीठात प्रवेश घेतला.

शिक्षण घेत असतानाच ते असहकार आंदोलनात सामील झाले. त्यामुळे त्यांचे शालेय शिक्षण अर्धवट राहिले. पुढे त्यांनी वाराणसी येथील काशी विद्यापीठातून पदवी घेतली. तेथेच त्यांना शास्त्री ही पदवी मिळाली.

१९२८ मध्ये ललिता शास्त्री यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. त्यांना सहा अपत्ये झाली.

१९५१ मध्ये ते अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीचे महासचिव झाले. पक्षाच्या संघटनेचे काम त्यांनी काही काळ पाहिले. कुटुंबाचा खर्च भागवण्यासाठी त्यांनी अनेक वर्षे साधे जीवन जगले.

स्वातंत्र्यसंग्राम

शास्त्रींनी अनेक चळवळींत भाग घेतला. त्यांना अनेक वेळा तुरुंगवासही भोगावा लागला. १९३० च्या मिठाच्या सत्याग्रहात ते सहभागी होते.

तुरुंगात असताना आपल्या मुलीच्या आजारपणाची बातमी मिळूनही त्यांनी सुटकेसाठी अर्ज केला नाही, असे त्यांच्या चरित्रात नमूद केले जाते. या घटनेचा उल्लेख त्यांच्या प्रामाणिकपणाचे उदाहरण म्हणून केला जातो.

ते सेवा दल आणि लोकसेवक मंडळ या संस्थांशी जोडले गेले होते. लोकांच्या रोजच्या अडचणी सोडवण्यात त्यांना विशेष रस होता. १९४२ च्या चलेजाव आंदोलनातही ते सहभागी झाले.

स्वातंत्र्यानंतर ते लोकसेवक मंडळाच्या कामाशी जोडले राहिले. समाजसेवेची ही परंपरा त्यांनी शेवटपर्यंत सांभाळली.

१९४० आणि १९४२ च्या चळवळींत त्यांना पुन्हा तुरुंगात जावे लागले. एकूण काही वर्षे त्यांनी तुरुंगात घालवली, असे अभ्यासात म्हटले आहे.

सरकारातील कार्य

स्वातंत्र्यानंतर शास्त्री उत्तर प्रदेशातील महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळत होते. १९५२ मध्ये ते केंद्रीय रेल्वेमंत्री झाले.

१९५६ मध्ये अरियालूर येथे रेल्वे अपघात झाला. त्याची नैतिक जबाबदारी स्वीकारून त्यांनी राजीनामा दिला. या कृतीमुळे त्यांच्या प्रामाणिकपणाचा आदर्श उभा राहिला.

१९६१ मध्ये ते गृहमंत्री झाले. १९६२ च्या चीनबरोबरच्या युद्धानंतर देशाच्या अंतर्गत सुरक्षेचे काम त्यांना पाहावे लागले. त्यांनी पोलीस दलाच्या सुधारणांवर भर दिला.

१९६४ मध्ये पंतप्रधानपदाची शपथ घेतली तेव्हा ते राज्यसभेचे सदस्य होते. निवडणुकीत थेट लढण्यापेक्षा संघटनेच्या कामावर त्यांचा भर होता.

रेल्वेमंत्री म्हणून त्यांनी प्रवासी सुविधांवर भर दिला. तिसऱ्या श्रेणीच्या प्रवाशांच्या अडचणी कमी करण्यासाठी पावले उचलली.

पंतप्रधानपद

९ जून १९६४ रोजी नेहरूंच्या निधनानंतर शास्त्री पंतप्रधान झाले. १९६५ मध्ये पाकिस्तानने काश्मीरमध्ये घुसखोरी केली आणि युद्ध सुरू झाले. या युद्धात त्यांनी संयमी पण धोरणात्मक नेतृत्व दिले.

याच काळात त्यांनी जय जवान जय किसान हे घोषवाक्य दिले. देशात अन्नटंचाई होती. त्यांनी अन्नधान्याच्या किंमती नियंत्रित ठेवण्यासाठी पावले उचलली.

शेतकऱ्यांना उत्पादन वाढीसाठी प्रोत्साहन देण्यावर भर दिला.

पंतप्रधान म्हणून त्यांनी मंत्रिमंडळातील सहकार्यावर भर दिला. निर्णय घेण्यापूर्वी सर्वांचे मत विचारात घेण्याची त्यांची पद्धत होती. १९६५ च्या युद्धात भारताने लाहोरच्या दिशेने केलेली कारवाई आणि त्यानंतरचा तह यामुळे त्यांची प्रतिमा उंचावली.

त्यांचा कार्यकाळ फार मोठा नव्हता. तरीही त्यांनी घेतलेले निर्णय देशाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरले. शांततापूर्ण मार्गाने वाद सोडवण्यावर त्यांनी भर दिला.

चीनबरोबरचे संबंध सुधारण्याचाही त्यांनी प्रयत्न केला. अन्नधान्याच्या उत्पादनात वाढ करण्यासाठी नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवला गेला.

ताश्कंद आणि निधन

१० जानेवारी १९६६ रोजी ताश्कंद येथे ताश्कंद घोषणापत्रावर स्वाक्षरी झाली. यामुळे युद्ध औपचारिकपणे थांबले. सोव्हिएत संघाने या वाटाघाटींसाठी पुढाकार घेतला होता.

दुसऱ्या दिवशी, ११ जानेवारी १९६६ रोजी, ताश्कंद येथेच त्यांचे निधन झाले. हृदयविकाराचा झटका हे कारण सांगण्यात आले.

त्यांच्या मृत्यूच्या परिस्थितीबद्दल नंतर अनेक शंका व्यक्त झाल्या. कारण मृत्यूनंतर शवविच्छेदन करण्यात आले नव्हते. अधिकृत नोंदीनुसार मृत्यू हृदयविकाराने झाला.

ताश्कंदमधील त्यांच्या वाटाघाटींचे मूल्यमापन वेगवेगळ्या पद्धतीने केले जाते. काहींच्या मते तहामध्ये भारताने जास्त सवलती दिल्या.

या तहानंतर काश्मीरचा प्रश्न सुटला नाही. पुढील काळातही हा वाद कायम राहिला.

वारसा

१९६६ मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न देण्यात आले. त्यांच्या नावाने अनेक शाळा, रुग्णालये आणि संस्था उभारल्या गेल्या.

साधी राहणी आणि कर्तव्यनिष्ठा यासाठी ते आजही आठवले जातात. दिल्लीतील विजय घाट हे त्यांचे स्मारकस्थळ आहे.

त्यांच्या नावाने अनेक शिष्यवृत्ती आणि पुरस्कार दिले जातात.

१९६५ मध्ये त्यांनी शेतकऱ्यांना आत्मविश्वास दिला. अन्नधान्यात स्वयंपूर्णतेचे लक्ष्य पुढे ठेवले गेले. सार्वजनिक जीवनातील साधेपणासाठी त्यांचे उदाहरण दिले जाते.

त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात मोठे यश १९६५ चे युद्ध आणि त्यानंतरचा तह मानले जाते. त्याचवेळी अन्नधान्याच्या प्रश्नावर त्यांनी घेतलेली पावलेही महत्त्वाची ठरली. त्यांचा कार्यकाळ लहान होता, पण निर्णय मोठे होते.

दरवर्षी ११ जानेवारीला त्यांना श्रद्धांजली अर्पण केली जाते. शेतकरी आणि सैनिक यांच्याशी जोडलेला त्यांचा संदेश आजही वापरला जातो.

संदर्भ

1. पंतप्रधान कार्यालय — लाल बहादूर शास्त्री
2. Britannica — Lal Bahadur Shastri
3. आझादी का अमृत महोत्सव — संस्कृती मंत्रालय
4. भारत सरकार — भारतरत्न
5. लाल बहादूर शास्त्री राष्ट्रीय प्रशासन अकादमी

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६