खान अब्दुल गफ्फार खान

खान अब्दुल गफ्फार खान हे पख्तून समाजाचे नेते आणि स्वातंत्र्यसैनिक होते. त्यांचा जन्म ६ फेब्रुवारी १८९० रोजी उत्मानझाई येथे झाला. त्यांना बचा खान असे आपुलकीने संबोधले जात असे. सरहद्दीचे गांधी हे त्यांचे आणखी एक टोपणनाव होते. १९२९ मध्ये त्यांनी खुदाई खिदमतगार संघटना स्थापन केली. २० जानेवारी १९८८ रोजी पेशावर येथे त्यांचे निधन झाले.

माहिती

त्यांनी आपल्या समाजातील अशिक्षण आणि गरिबी यांविरुद्ध काम केले. पख्तून भागातील लोकांना संघटित करण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता. त्यांच्या चळवळीने अहिंसेचा मार्ग स्वीकारला.

त्यांनी फाळणीला विरोध केला. त्यानंतरही ते पाकिस्तानात सक्रिय राहिले आणि अनेक वेळा तुरुंगात गेले.

सुरुवातीचे जीवन

उत्तर-पश्चिम सरहद्द प्रांतातील उत्मानझाई येथे त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील बहराम खान हे जमीनदार होते. कुटुंबाची परिस्थिती बऱ्यापैकी होती.

सुरुवातीचे शिक्षण पेशावर येथे झाले. पुढे त्यांनी एडवर्ड्स कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. पदवी पूर्ण करण्यापूर्वीच त्यांनी शिक्षण थांबवले.

तरुण वयात त्यांनी लष्करात भरती होण्याचा प्रयत्न केला. तो प्रयत्न यशस्वी झाला नाही. त्यानंतर त्यांनी मक्का येथे तीर्थयात्रा केली.

शिक्षण आणि सामाजिक कार्य

भारतात परतल्यावर त्यांनी आपल्या गावात शाळा सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. सुमारे १९१० मध्ये उत्मानझाई येथे शाळा सुरू झाली. या शाळेत मुलांना आधुनिक शिक्षण दिले जात असे.

त्यांनी आपल्या भागातील रूढी आणि अंधश्रद्धेविरुद्ध आवाज उठवला. स्त्रियांच्या शिक्षणासाठीही त्यांनी आग्रह धरला. या कामांमुळे त्यांचा जनसंपर्क वाढला.

१९१९ मध्ये रौलट कायद्याविरोधातील आंदोलनात ते सहभागी झाले. याच काळात त्यांची गांधींशी ओळख झाली. पुढे ते गांधींच्या विचारांचे समर्थक बनले.

खुदाई खिदमतगार

१९२९ मध्ये त्यांनी खुदाई खिदमतगार म्हणजे देवाचे सेवक ही संघटना स्थापन केली. या संघटनेचे सदस्य लाल रंगाचे कपडे परिधान करत असत. त्यामुळे त्यांना लाल कुर्ते असेही म्हटले जात असे.

संघटनेचा मुख्य उद्देश ब्रिटिश सत्तेचा अहिंसक विरोध हा होता. सदस्यांनी शस्त्रे न वापरण्याची प्रतिज्ञा केली होती. शिस्त आणि संयम यांवर विशेष भर देण्यात आला.

या संघटनेत हजारो पख्तून तरुण सहभागी झाले. त्यांनी सामाजिक सुधारणांचीही जबाबदारी घेतली. शाळा आणि आरोग्यसेवा यांसारख्या कामांत ते सहभागी होत.

किस्सा खवानी बाजार हत्याकांड

२३ एप्रिल १९३० रोजी पेशावर येथील किस्सा खवानी बाजारात निदर्शने सुरू होती. ब्रिटिश सैन्याने या निदर्शनांवर गोळीबार केला. यात अनेक नागरिकांचे बळी गेले, असे अहवाल सांगतात.

मृतांची संख्या अंदाजे दोनशेच्या आसपास असल्याचे काही अहवालांत म्हटले आहे. वेगवेगळ्या स्रोतांत आकडे वेगळे आहेत. घटनेनंतर प्रांतभर मोठ्या प्रमाणात निषेध झाला.

गफ्फार खान यांना या काळात अटक करण्यात आली. त्यांच्यावर खटले चालवले गेले. त्या काळात त्यांची लोकप्रियता मोठ्या प्रमाणात वाढली.

काँग्रेस आणि गांधींसोबत

१९३१ च्या गोलमेज परिषदेत त्यांनी भाग घेतला. तेथे त्यांनी पख्तून भागाच्या प्रश्नांचा मुद्दा मांडला. काँग्रेसच्या अनेक चळवळींत त्यांनी सहकार्य केले.

१९३० च्या दशकात त्यांनी शिक्षणाचा प्रसार आणि जमीन सुधारणा यांवर भर दिला. सामाजिक सुधारणांमुळे त्यांच्या संघटनेचा आधार वाढला.

त्यांच्या चळवळीमुळे ब्रिटिश सरकारने कडक कारवाई केली. अनेक कार्यकर्त्यांना अटक झाली आणि मालमत्ता जप्त करण्यात आली.

फाळणीचा विरोध

१९४७ मध्ये फाळणीचा निर्णय झाला तेव्हा त्यांनी त्याला विरोध केला. त्यांच्या मते फाळणीमुळे समाजाचे नुकसान होणार होते. उत्तर-पश्चिम सरहद्द प्रांताबाबतचा जनमत संग्रहही चर्चेत राहिला.

फाळणीनंतर ते पाकिस्तानात राहिले. तेथे त्यांनी स्वायत्त पख्तून भागाची मागणी केली. यामुळे त्यांच्यावर सरकारने कारवाई केली.

तुरुंगवास

त्यांनी आपल्या आयुष्यातील मोठा काळ तुरुंगात घालवला. वेगवेगळ्या स्रोतांनुसार हा काळ सुमारे तीस वर्षांच्या आसपास आहे. १९४८ ते १९५६ या काळात अनेक वेळा त्यांना अटक झाली.

१९६२ मध्ये आंतरराष्ट्रीय क्षेत्रात त्यांच्या प्रकरणाकडे लक्ष वेधले गेले. त्यांना विवेकाचा कैदी म्हणून संबोधण्यात आले. पुढील काळातही त्यांची सुटका आणि अटक असे सत्र सुरू राहिले.

१९८८ मध्ये पेशावर येथे वेशीबंदीत असताना त्यांचे निधन झाले. त्यांचे पार्थिव जलालाबाद येथे नेण्यात आले. तेथे त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले.

सन्मान आणि वारसा

१९८७ मध्ये त्यांना भारतरत्न देण्यात आले. अहिंसेच्या मार्गावरील त्यांच्या कार्याची ही मान्यता होती.

त्यांच्या नावाने अनेक शैक्षणिक संस्था आणि रस्ते आहेत. पख्तून समाजातील त्यांचे स्थान आजही मोठे मानले जाते.

अहिंसेचे महत्त्व

गफ्फार खान यांच्या मते पख्तून समाजाचे खरे दुर्बलत्व हिंसाचारात होते. त्यांनी अनुयायांना बदला न घेण्याची शिकवण दिली. अनेक वेळा प्रक्षोभ केला गेला, तरी त्यांनी संयम सोडला नाही. यामुळे त्यांच्या चळवळीचे स्वरूप वेगळे ठरले.

गांधींनी त्यांच्या कार्याचे कौतुक केले. दोघांमध्ये विचारांची देवाणघेवाण होत असे. काही मुद्द्यांवर त्यांच्यात मतभेदही होते. तरीही एकमेकांबद्दलचा आदर कायम राहिला.

त्यांच्या चळवळीत स्त्रियांनीही भाग घेतला. सभा आणि निदर्शनांत त्यांचा सहभाग नोंदवला गेला. शाळांमध्ये मुलींच्या प्रवेशाला प्रोत्साहन देण्यात आले. यामुळे भागात सामाजिक बदल दिसू लागला.

त्यांनी जमीन सुधारणांचा मुद्दाही मांडला. मोठ्या जमीनदारांकडील जमीन लहान शेतकऱ्यांना मिळावी, अशी त्यांची मागणी होती. या मागणीमुळे त्यांना विरोधही झाला.

अखेरची वर्षे

त्यांच्या विचारांचा परिणाम पुढील पिढीवर झाला. पख्तून भागातील सामाजिक चळवळींनी त्यांचा आदर्श डोळ्यासमोर ठेवला. त्यांची भाषणे आजही आठवली जातात. त्यांच्या नावाने अनेक संस्था चालवल्या जातात.

१९८७ मध्ये भारत सरकारने त्यांना भारतरत्न दिले. त्या वेळी त्यांचे वय ९७ वर्षे होते. हा सन्मान त्यांच्या अहिंसक कार्याची मान्यता होती.

संदर्भ

1. Britannica — Abdul Ghaffar Khan
2. खैबर पख्तूनख्वा सरकार — बचा खान
3. भारत सरकार — भारतरत्न
4. आझादी का अमृत महोत्सव — संस्कृती मंत्रालय
5. युनेस्को

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६