भीमसेन जोशी

पंडित भीमसेन गुरुराज जोशी हे हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतातील आघाडीचे गायक होते. ते किराणा घराण्याच्या परंपरेतील गायक मानले जातात. ख्याल, भजन आणि अभंग या तिन्ही प्रकारांत त्यांचा आवाज घुमला. २००८ मध्ये त्यांना भारतरत्न जाहीर झाला. २०११ मध्ये पुण्यात त्यांचे निधन झाले.

माहिती

या तक्त्यातील तपशील त्यांच्या परंपरेकडे लक्ष वेधतात. गुरूंकडून मिळालेली शिस्त आणि स्वतःची मेहनत यातून त्यांची गायकी घडली.

ते केवळ शास्त्रीय गायक नव्हते. मराठी आणि कन्नड भक्तिगीतांच्या त्यांच्या आवृत्त्या आजही लोकप्रिय आहेत.

सुरुवातीचे जीवन

भीमसेन जोशी यांचा जन्म ४ फेब्रुवारी १९२२ रोजी कर्नाटकातील धारवाड जिल्ह्यातील रोण येथे झाला. त्यांचे वडील शाळेत शिक्षक होते.

लहानपणी त्यांनी उस्ताद अब्दुल करीम खान यांचे एक ध्वनिमुद्रण ऐकले. त्या आवाजाने त्यांच्या मनावर मोठा परिणाम केला.

गायक व्हायचे असेल तर गुरू हवा, या विचाराने ते घरातून बाहेर पडले. अनेक ठिकाणी शोध घेतल्यानंतर ते गुरूंकडे पोहोचले.

१९३६ ते १९४० या काळात ते रामभाऊ कुंडगोलकर, म्हणजेच सवाई गंधर्व, यांच्याकडे राहून शिकले. सवाई गंधर्व हे अब्दुल करीम खान यांचे शिष्य होते.

त्यांच्या गायनात तालाची हुकूमत आणि लांब दमाचे तान ही दोन वैशिष्ट्ये प्रामुख्याने जाणवतात. कमी रागांची निवड करून त्यांनी त्यांचा सखोल अभ्यास केला.

संगीत कारकीर्द

१९४१ पासून त्यांनी सार्वजनिक मैफलीत गायन सुरू केले. पुढील काही दशकांत ते देशभरातील प्रमुख संगीत महोत्सवांचे आकर्षण बनले.

१९६४ ते १९८२ या काळात त्यांनी अफगाणिस्तान, इटली, फ्रान्स, कॅनडा आणि अमेरिकेत मैफली केल्या.

पुण्यातील सवाई गंधर्व संगीत महोत्सव त्यांनी गुरूंच्या स्मरणार्थ सुरू केला. हा महोत्सव आजही दरवर्षी भरतो.

त्यांनी काही चित्रपटांसाठीही गाणी गायली. 'बसंत बहार' आणि 'अंकाही' या चित्रपटांतील त्यांच्या गायनाची नोंद आहे.

१९८५ मध्ये 'अंकाही' या चित्रपटातील गाण्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट पार्श्वगायकाचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला.

१९८८ मध्ये 'मिले सुर मेरा तुम्हारा' या गाण्यात त्यांनी इतर कलाकारांसोबत भाग घेतला. हे गाणे लोकप्रियतेच्या शिखरावर पोहोचले.

भजन आणि अभंग

त्यांनी संतांच्या रचनांची गायन परंपरा पुढे नेली. मराठी भक्तिसंगीतातील त्यांचे 'संतवाणी' कार्यक्रम विशेष गाजले.

ज्ञानेश्वर, तुकाराम आणि इतर संतांचे अभंग त्यांनी आपल्या शैलीत गायले. यामुळे शास्त्रीय संगीत सामान्य श्रोत्यांपर्यंत पोहोचले.

त्यांनी कन्नड भक्तिगीतेही गायली. पुरंदर दास यांच्या रचनांच्या त्यांच्या आवृत्त्या कर्नाटकात लोकप्रिय झाल्या.

पुरस्कार

१९७२ मध्ये त्यांना पद्मश्री मिळाला. १९७६ मध्ये संगीत नाटक अकादमीचा पुरस्कार मिळाला. १९८५ मध्ये पद्मभूषण देण्यात आला.

१९९८ मध्ये त्यांना संगीत नाटक अकादमीची फेलोशिप मिळाली. १९९९ मध्ये पद्मविभूषण मिळाला. २००२ मध्ये महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार मिळाला.

२००५ मध्ये कर्नाटक रत्न पुरस्काराने त्यांना सन्मानित करण्यात आले.

२००८ मध्ये भारतरत्नाची घोषणा झाली. २००९ मध्ये हा सन्मान त्यांना त्यांच्या पुण्यातील निवासस्थानी प्रदान करण्यात आला.

२४ जानेवारी २०११ रोजी पुण्यात त्यांचे निधन झाले. राज्यकीय इतमामात त्यांच्या पार्थिवाचे अंत्यसंस्कार करण्यात आले.

गुरू आणि घराणे

किराणा घराण्याची सुरुवात उस्ताद अब्दुल करीम खान यांच्याकडून झाली. त्यांच्याच शिष्यपरंपरेतून पुढील गायक घडले.

रामभाऊ कुंडगोलकर म्हणजेच सवाई गंधर्व हे अब्दुल करीम खान यांच्याकडे बारा वर्षांहून अधिक काळ शिकले होते. त्यांच्याकडून भीमसेन जोशी यांनी गायकीचे धडे घेतले.

१९३६ ते १९४० या काळात ते गुरूंकडे राहून शिकले. पुढे ते स्वतःच्या प्रवासाला निघाले.

गुरूंच्या स्मरणार्थ त्यांनी पुण्यात संगीत महोत्सव सुरू केला. हा महोत्सव आजही दरवर्षी भरतो आणि देशभरातील गायक त्यात सहभागी होतात.

संतवाणी आणि लोकप्रियता

त्यांनी मराठी भक्तिसंगीताचा मोठा प्रसार केला. 'संतवाणी' या कार्यक्रमांतून त्यांनी संतांच्या रचना गायल्या.

या कार्यक्रमांमुळे शास्त्रीय संगीताच्या बाहेरचे श्रोतेही त्यांच्याकडे आकर्षित झाले. महाराष्ट्र आणि कर्नाटकात या मैफली विशेष गाजल्या.

त्यांनी म. बालमुरलीकृष्ण यांच्यासोबत काही जुगलबंदी ध्वनिमुद्रिका केल्या. यात हिंदुस्थानी आणि कर्नाटक अशा दोन्ही शैली एकत्र आल्या.

चित्रपटांतील गायन

१९५६ मध्ये 'बसंत बहार' चित्रपटात त्यांनी मन्ना डे यांच्यासोबत गाणी गायली. १९६४ मध्ये 'स्वयंवर झाले सीतेचे' या मराठी चित्रपटातील 'रम्य ही स्वर्गाहून लंका' हे गाणे गाजले.

१९६६ मध्ये 'संध्या राग' या कन्नड चित्रपटासाठी त्यांनी गाणी गायली. या चित्रपटात त्यांनी हिंदुस्थानी आणि कर्नाटक अशा दोन्ही शैलीत गायन केले.

१९८५ मध्ये 'अंकाही' चित्रपटातील गाण्यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट पार्श्वगायकाचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला.

कार्यक्रम आणि प्रवास

१९६४ ते १९८२ या काळात त्यांनी अनेक देशांत मैफली केल्या. अफगाणिस्तान, इटली, फ्रान्स, कॅनडा आणि अमेरिका यात समाविष्ट होते.

न्यूयॉर्कमध्ये त्यांच्या मैफलीची जाहिरात पोस्टरवरून होण्याची नोंद आहे. भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या प्रसारासाठी हे महत्त्वाचे पाऊल होते.

त्यांचा आवाज आणि लांब तान यांची चर्चा संगीतविश्वात मोठ्या प्रमाणात झाली. कमी रागांवर त्यांनी अधिक सखोल काम केले.

आजार आणि निधन

डिसेंबर २०१० मध्ये त्यांना पुण्याच्या रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. पोटातील रक्तस्राव आणि फुफ्फुसाच्या संसर्गाचा त्रास होता.

काही दिवस त्यांची प्रकृती सुधारली, पण नंतर पुन्हा खालावली. २४ जानेवारी २०११ रोजी त्यांचे निधन झाले.

पुण्यातील वैकुंठ स्मशानभूमीत त्यांच्यावर राज्यकीय इतमामात अंत्यसंस्कार करण्यात आले. संगीत क्षेत्रातील अनेक दिग्गजांनी त्यांना श्रद्धांजली वाहिली.

गायकीची वैशिष्ट्ये

त्यांच्या गायकीतील लांब आकाराचे तान आणि दमसास ही वैशिष्ट्ये संगीत समीक्षकांनी वारंवार नोंदवली आहेत. कमी राग निवडून त्यांनी त्यांचा सखोल अभ्यास केला.

गुरूंच्या स्मरणार्थ सुरू केलेल्या महोत्सवात ते शक्य तोपर्यंत उपस्थित राहत असत. या महोत्सवातून अनेक तरुण गायकांना संधी मिळाली.

संदर्भ

1. संगीत नाटक अकादमी
2. ब्रिटानिका — भीमसेन जोशी
3. द गार्डियन — भीमसेन जोशी यांचे निधन
4. इंडिया टुडे — भीमसेन जोशी
5. विकिपीडिया — भीमसेन जोशी

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६