इंदिरा गांधी

इंदिरा गांधी या भारताच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान होत्या. त्यांचा जन्म १९ नोव्हेंबर १९१७ रोजी अलाहाबाद येथे झाला. त्या जवाहरलाल नेहरू यांच्या कन्या होत्या. १९६६ मध्ये त्या पंतप्रधान झाल्या आणि १९८४ मध्ये हत्येत मृत्यूपर्यंत सत्तेत किंवा सत्तेजवळ राहिल्या. त्यांची एकूण कारकीर्द वाद आणि यश अशा दोन्ही बाजूंनी भरलेली आहे.

माहिती

त्यांनी एकूण सुमारे पंधरा वर्षे पंतप्रधानपद भूषवले. पदाच्या दृष्टीने ते नेहरूंनंतरचे सर्वात मोठे कार्यकाळ मानले जाते. त्यांच्या काळातील अनेक निर्णय आजही चर्चेचे विषय आहेत.

त्यांची निर्णयक्षमता आणि धोरणात्मक दृष्टी यांमुळे त्यांना काही वेळा लोहमहिला असे संबोधले जात असे. त्याचवेळी सत्तेच्या केंद्रीकरणाबद्दल त्यांच्यावर टीका होत असे.

सुरुवातीचे जीवन

इंदिरा नेहरू यांचे बालपण अलाहाबाद येथील आनंद भवनात गेले. वडील राजकारणात व्यस्त असल्याने त्यांच्याशी पत्रांद्वारे संवाद होत असे. आई कमला नेहरू आजारी राहत असल्याने त्यांना लहानपणीच भावनिक एकटेपण अनुभवावा लागला.

त्यांनी शांतिनिकेतनमधील विश्वभारतीत शिक्षण घेतले. पुढे त्या इंग्लंडमधील ऑक्सफर्ड येथे गेल्या. १९४२ मध्ये फिरोज गांधी यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला.

१९४२ च्या चळवळीत सहभागी झाल्याबद्दल त्यांना अटकही झाली होती. काही महिने त्या तुरुंगात होत्या.

१९४७ मध्ये फाळणीनंतर त्यांनी निर्वासितांच्या मदतीचे काम पाहिले. दिल्लीत शरणार्थी शिबिरांना भेटी दिल्या. त्यांना राजीव आणि संजय असे दोन मुलगे झाले.

१९३० च्या दशकात त्यांनी वानरसेना नावाची लहान मुलांची संघटना उभारली. यातून त्यांच्या राजकीय आवडीची सुरुवात झाली.

आईच्या आजारपणामुळे १९३० च्या दशकात त्या युरोपला गेल्या. तेथेच त्यांनी पुढील शिक्षण घेतले.

राजकीय प्रवेश

१९५९ मध्ये त्या काँग्रेसच्या अध्यक्षा झाल्या. १९६४ मध्ये शास्त्रींच्या मंत्रिमंडळात त्यांना माहिती व प्रसारण खाते मिळाले. १९६६ मध्ये शास्त्रींच्या निधनानंतर पक्षाने त्यांना पंतप्रधानपदासाठी निवडले.

सुरुवातीला त्यांना कमकुवत नेते मानले जात होते. पण १९६९ मध्ये बँकांचे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले.

यामुळे सामान्य लोकांना बँकिंग सेवा सुलभ झाली, असे सांगितले जाते. पुढे राजेपदांच्या खाजगी तिजोऱ्या बंद करण्याचा निर्णयही झाला. या निर्णयांनी त्यांनी स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.

१९७१ च्या निवडणुकीत त्यांनी मोठे यश मिळवले. पक्षातील जुन्या नेत्यांच्या तुलनेत त्यांनी जनतेशी थेट संवाद साधण्यावर भर दिला.

१९६९ मध्ये काँग्रेसमध्ये फूट पडली. अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत मतभेद झाल्यावर स्वतंत्र गट पुढे आला.

१९६४ मध्ये त्यांनी राज्यसभेचे सदस्यत्व घेतले.

१९६६ मध्ये त्यांनी पंतप्रधानपदाची शपथ घेतली. त्या वेळी त्या राज्यसभेच्या सदस्या होत्या. पंतप्रधान होण्यापूर्वीच त्यांना संसदेचा अनुभव होता.

प्रमुख निर्णय

१९७१ मध्ये पाकिस्तानबरोबर युद्ध झाले आणि बांगलादेशाची निर्मिती झाली. या घटनेमुळे त्यांची लोकप्रियता शिखरावर पोहोचली.

१९७४ मध्ये पोखरण येथे भूमिगत अणुचाचणी झाली. तिला शांततापूर्ण स्फोट असे संबोधण्यात आले. यामुळे भारत अणुसामर्थ्य असलेल्या देशांच्या यादीत आला.

१९७१ च्या निवडणुकीत गरीबी हटवण्याचे आश्वासन केंद्रस्थानी होते. १९७२ मध्ये पाकिस्तानबरोबर शिमला करार झाला.

या करारानंतर दोन्ही देशांतील संबंध काही काळ सुधारले. १९७१ च्या युद्धात भारताने मोठी भूमिका बजावली होती.

१९७५ मध्ये अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने त्यांची निवडणूक रद्द केली. त्यानंतर देशात आणीबाणी लागू झाली. या काळात मूलभूत हक्क काही प्रमाणात मर्यादित झाले आणि अनेक विरोधकांना अटक झाली.

१९७६ मध्ये घटनेत मोठी दुरुस्ती करण्यात आली. या दुरुस्तीला पुढे मागे घेण्यात आले.

आणीबाणीच्या काळात प्रसारमाध्यमांवर निर्बंध होते.

त्या काळात निवडणुका पुढे ढकलण्यात आल्या होत्या. १९७७ मध्ये निवडणुका जाहीर झाल्या. या काळातील कारवाईंची चौकशी नंतर करण्यात आली.

आणीबाणीनंतर

१९७७ च्या निवडणुकीत काँग्रेसचा पराभव झाला. जनता पक्षाचे सरकार सत्तेत आले. काही काळानंतर त्या स्वतः अटकेत होत्या.

१९७८ मध्ये त्यांनी पक्षाची नवीन रचना उभी केली. कर्नाटकातून त्या लोकसभेवर निवडून आल्या.

१९८० मध्ये त्या पुन्हा पंतप्रधान झाल्या. पंजाबमधील अलगाववादी चळवळीचा सामना करण्यासाठी १९८४ मध्ये सुवर्णमंदिरात लष्करी कारवाई करण्यात आली. या कारवाईत अनेक लोकांचे बळी गेले, असे अहवाल सांगतात.

हत्या

३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी त्यांच्या दोन अंगरक्षकांनी त्यांची हत्या केली. हे दोन्ही अंगरक्षक शीख होते. सुवर्णमंदिर कारवाईचा सूड घेण्याचा त्यांचा उद्देश होता.

त्यांच्या मृत्यूनंतर देशभरात हिंसाचार उसळला. या दंगलीत हजारो लोकांचे बळी गेले, असे अहवालात म्हटले आहे.

वारसा

हरितक्रांतीमुळे अन्नधान्यातील स्वयंपूर्णता वाढवण्यात त्यांच्या काळातील धोरणांना वाटा होता. त्याचवेळी आणीबाणी आणि सुवर्णमंदिर कारवाई यांवर टीका होते. अशा दोन्ही बाजूंनी त्यांचे मूल्यमापन केले जाते.

त्यांनी महिलांच्या सहभागासाठी काही योजना सुरू केल्या. त्यांचे भाषणकौशल्य आणि जनतेशी संवाद साधण्याची क्षमता विशेष मानली जाते. त्यांच्या काळातील काही निर्णयांवर आजही वाद आहेत. इतिहासकार त्यांचे मूल्यमापन वेगवेगळ्या पद्धतीने करतात.

त्यांच्या नावाने अनेक योजना आणि संस्था आहेत. दिल्लीतील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ त्यांच्याच नावाने ओळखले जाते.

त्यांच्या कारकिर्दीतील यश आणि अपयश यांची चर्चा आजही सुरू असते.

इंदिरा गांधींच्या कारकिर्दीतील सर्वात मोठे यश १९७१ चे युद्ध आणि हरितक्रांती मानले जाते. त्याचवेळी आणीबाणी हा त्यांच्या कारकिर्दीतील काळा अध्याय मानला जातो. या दोन्ही बाजूंचा विचार करूनच त्यांचे मूल्यमापन केले जाते.

१९८३ मध्ये अलिप्ततावादी चळवळीचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले. आसाममधील आंदोलन आणि पंजाबचा प्रश्न त्यांच्या कारकिर्दीत महत्त्वाचे ठरले.

हरितक्रांतीचे श्रेय त्यांच्या काळातील धोरणांना दिले जाते. गव्हाच्या नवीन वाणींमुळे उत्पादन वाढले.

संदर्भ

1. पंतप्रधान कार्यालय — इंदिरा गांधी
2. Britannica — Indira Gandhi
3. इंदिरा गांधी स्मारक संग्रहालय
4. आझादी का अमृत महोत्सव — संस्कृती मंत्रालय
5. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६