मदर तेरेसा

मदर तेरेसा या कलकत्ता येथे काम करणाऱ्या धर्मसेविका होत्या. त्यांचे मूळ नाव अँजेज गोंजा बोयाजी होते. त्यांचा जन्म २६ ऑगस्ट १९१० रोजी स्कोप्ये येथे झाला. १९५० मध्ये त्यांनी मिशनरीज ऑफ चॅरिटी या संस्थेची स्थापना केली. १९६२ मध्ये त्यांना पद्मश्री मिळाला. १९७९ मध्ये त्यांना नोबेल शांतता पुरस्कार मिळाला. १९८० मध्ये त्यांना भारतरत्न प्रदान करण्यात आला.

माहिती

मदर तेरेसा यांचा जन्म अल्बेनियन कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील बांधकाम व्यवसायात होते. वयाच्या अठराव्या वर्षी त्यांनी धर्मसेवेचा मार्ग निवडला.

१९२८ मध्ये त्या आयर्लंडमधील डब्लिन येथे गेल्या. तेथे त्यांनी लोरेटो बहिणींच्या संघात प्रवेश घेतला. १९२९ मध्ये त्यांना भारतात पाठवण्यात आले.

कलकत्ता येथील शाळेत त्यांनी अध्यापन केले. १९३१ मध्ये त्यांनी पहिली प्रतिज्ञा घेतली. १९३७ मध्ये अंतिम प्रतिज्ञा घेतल्यानंतर त्यांना मदर तेरेसा हे नाव मिळाले.

कलकत्त्यातील कार्य

१९४८ मध्ये त्यांनी शाळेतील अध्यापन सोडले. गरीब आणि आजारी लोकांची सेवा करण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला. सुरुवातीला त्या कलकत्त्याच्या झोपडपट्ट्यांत राहिल्या.

१९५० मध्ये मिशनरीज ऑफ चॅरिटीची स्थापना झाली. संस्थेचे काम गरीब, आजारी आणि निराधार लोकांसाठी होते. सुरुवातीला संस्थेत फार कमी बहिणी होत्या.

१९५२ मध्ये पहिले मरणासन्न रुग्णांचे निवासस्थान सुरू झाले. रस्त्यावर पडलेल्या लोकांना तेथे आसरा मिळत असे. पुढे अनाथ मुले, कुष्ठरोगी आणि एड्सग्रस्त रुग्ण यांच्यासाठी स्वतंत्र केंद्रे उभारली.

१९६५ मध्ये चर्चने भारताबाहेर केंद्रे सुरू करण्यास परवानगी दिली. व्हेनेझुएलामध्ये पहिले परदेशी केंद्र सुरू झाले. पुढे अनेक देशांत संस्थेची शाखा विस्तारली.

सन्मानांची मालिका

१९६२ मध्ये त्यांना पद्मश्री मिळाला. पद्मश्री हा पद्म पुरस्कारांमधील चौथा क्रमांकाचा सन्मान आहे. तो 'विशिष्ट सेवेसाठी' प्रदान केला जातो. त्याच वर्षी त्यांना फिलिपिन्सचा रेमन मॅग्सेसे पुरस्कारही मिळाला.

१९७९ मध्ये त्यांना नोबेल शांतता पुरस्कार जाहीर झाला. डिसेंबर १९७९ मध्ये ओस्लो येथे पुरस्कार प्रदान झाला. नोबेल समितीने दुर्बल आणि दुर्लक्षित माणसांसाठी केलेल्या कामाची नोंद घेतली.

१९८० मध्ये भारत सरकारने त्यांना भारतरत्न दिला. भारतरत्न हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. तो १९५४ मध्ये सुरू झाला. इंदिरा गांधी यांच्यानंतर हा सन्मान मिळवणाऱ्या त्या दुसऱ्या महिला ठरल्या.

पुढे अनेक देशांनी त्यांना सन्मानित केले. १९८३ मध्ये ब्रिटनने ऑर्डर ऑफ मेरिट दिला. १९८५ मध्ये अमेरिकेने प्रेसिडेन्शियल मेडल ऑफ फ्रीडम दिले. १९९७ मध्ये अमेरिकेच्या काँग्रेसने सुवर्ण पदक दिले.

संत घोषणा आणि वारसा

५ सप्टेंबर १९९७ रोजी कलकत्त्यात त्यांचे निधन झाले. तेव्हा त्या ८७ वर्षांच्या होत्या. त्यांच्या निधनानंतर संस्थेचे नेतृत्व दुसऱ्या बहिणीकडे गेले.

१९९९ मध्ये त्यांना संत घोषित करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली. २००३ मध्ये पोप जॉन पॉल दुसरे यांनी त्यांना धन्य घोषित केले. ४ सप्टेंबर २०१६ रोजी पोप फ्रान्सिस यांनी त्यांना संत घोषित केले.

आज मिशनरीज ऑफ चॅरिटी अनेक देशांत कार्यरत आहे. गरीबांसाठीची केंद्रे, शाळा आणि वैद्यकीय सुविधा यांचे जाळे त्यांनी उभे केले.

त्यांच्या कार्याचे मूल्यमापन दोन दृष्टिकोनांतून होते. अनेकांनी त्यांच्या सेवाभावाचे कौतुक केले. काही समीक्षकांनी त्यांच्या पद्धतींवर आणि विचारांवर प्रश्न उपस्थित केले आहेत. हे दोन्ही मतप्रवाह चर्चेत राहिले आहेत.

त्यांच्या नावाने अनेक रुग्णालये आणि सेवा संस्था चालतात. कलकत्त्यातील त्यांचे निवासस्थान स्मारक म्हणून जतन करण्यात आले आहे.

संस्थेची रचना आणि कार्यपद्धती

मिशनरीज ऑफ चॅरिटी ही धार्मिक सेवाभावी संस्था आहे. संस्थेतील बहिणी गरीबांसाठी काम करण्याची प्रतिज्ञा घेतात. त्यांना वैयक्तिक मालमत्ता ठेवण्याची परवानगी नाही.

संस्थेचे काम अनेक शहरांत पसरले. मरणासन्न रुग्णांची केंद्रे, अनाथालये आणि कुष्ठरोग केंद्रे यांचा त्यात समावेश होता. अन्न आणि औषधांची व्यवस्था देणग्यांतून केली जात असे.

संस्थेचा विस्तार प्रामुख्याने स्वयंसेवकांच्या श्रमावर उभा होता. स्थानिक लोक आणि देणगीदार यांचे सहकार्य तिला मिळत असे. केंद्रांची संख्या वर्षानुवर्षे वाढत गेली.

पुढे संस्थेच्या पुरुष शाखाही सुरू झाल्या. १९६३ मध्ये बंधू शाखा आणि १९८४ मध्ये पुरोहित शाखा सुरू झाल्या. यामुळे कामाची व्याप्ती वाढली.

पुरस्कारांची पद्धत

भारतरत्न हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. तो २ जानेवारी १९५४ रोजी सुरू झाला. सुरुवातीला हा सन्मान कला, साहित्य, विज्ञान आणि सार्वजनिक सेवा यापुरता मर्यादित होता.

डिसेंबर २०११ मध्ये नियम बदलून मानवी प्रयत्नांचे कोणतेही क्षेत्र यात समाविष्ट करण्यात आले. शिफारस पंतप्रधान राष्ट्रपतींकडे करतात. औपचारिक अर्जाची आवश्यकता नसते.

एका वर्षात सामान्यतः तीनपेक्षा जास्त पुरस्कार दिले जात नाहीत. पुरस्कारासोबत राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीचे सनद आणि पदक मिळते. रोख रक्कम मिळत नाही.

१९५४ मध्ये हा सन्मान चक्रवर्ती राजगोपालाचारी, सर्वपल्ली राधाकृष्णन आणि सी. व्ही. रामन यांना मिळाला. २०२४ पर्यंत एकूण ५३ जणांना हा सन्मान मिळाला आहे. त्यात पाच महिलांचा समावेश आहे.

शेवटची वर्षे आणि स्मरण

१९८० च्या दशकात त्यांच्या प्रकृतीत बिघाड होऊ लागला. १९८३ मध्ये रोममध्ये त्यांना हृदयविकाराचा झटका आला. पुढे अनेक वेळा आजारपणाला तोंड द्यावे लागले.

१९८९ मध्ये त्यांना हृदयाची गती नियंत्रित करणारे उपकरण बसवण्यात आले. १९९० मध्ये त्यांनी संस्थेच्या प्रमुखपदाचा राजीनामा दिला. मात्र सदस्यांनी पुन्हा त्यांची निवड केली.

१९९७ मध्ये ते पद सोडले. त्याच वर्षी सप्टेंबरमध्ये त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या अंत्यविधीला मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते.

त्यांच्या नावाने अनेक पुरस्कार आणि संस्था चालतात. कलकत्त्यातील त्यांच्या कार्याची आठवण ठेवणारी केंद्रे आजही कार्यरत आहेत. त्यांचे जीवन अनेक पुस्तके आणि चित्रपटांचा विषय ठरले आहे.

संदर्भ

1. Mother Teresa – Nobel Prize questions and answers
2. Prizes – Memorial House of Mother Teresa
3. Bharat Ratna notification, 1954 – padmaawards.gov.in
4. Padma Awards – About (padmaawards.gov.in)
5. Mother Teresa timeline – AP News

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६