एम. विश्वेश्वरय्या

एम. विश्वेश्वरय्या हे भारताचे सर्वात प्रसिद्ध अभियंते आणि राजकारणी होते. ते १९१२ ते १९१८ या काळात म्हैसूर संस्थानाचे दिवाण होते. त्यांनी कावेरी नदीवरील कृष्णराजसागर धरणासारखे मोठे प्रकल्प उभे केले आणि सिंचनासाठी स्वयंचलित दरवाजे तसेच खंड पद्धत अशा नव्या योजना राबवल्या. १९५५ मध्ये त्यांना भारतरत्न देण्यात आले.

माहिती

वरील वर्षे त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांची आहेत. त्यांचा जन्मदिवस १५ सप्टेंबर हा भारतात दरवर्षी अभियंता दिन म्हणून पाळला जातो.

बालपण आणि शिक्षण

मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यांचा जन्म १५ सप्टेंबर १८६१ रोजी कर्नाटकातील मुद्देनहळ्ळी येथे एका सुशिक्षित कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील मोक्षगुंडम श्रीनिवास शास्त्री हे संस्कृतचे विद्वान होते. वडिलांच्या निधनानंतर कुटुंबावर आलेल्या अडचणींमुळे त्यांनी कष्टात शिक्षण घेतले.

त्यांनी बंगळुरूच्या सेंट्रल कॉलेजमधून पदवी घेतली आणि पुण्याच्या अभियांत्रिकी महाविद्यालयातून अभियांत्रिकीची पदवी मिळवली. १८८५ मध्ये ते मुंबई इलाख्याच्या सार्वजनिक बांधकाम विभागात सहायक अभियंता म्हणून रुजू झाले.

संशोधन क्षेत्र

त्यांचे काम सिंचन, पाणीपुरवठा आणि पूर नियंत्रण या क्षेत्रांत झाले. सिंधू नदीवरील सुक्कूर शहरासाठी पाणीपुरवठा योजना त्यांनी आखली. १८९९ मध्ये सुरू केलेल्या खंड पद्धतीच्या सिंचनातून गावांतील शेतांना पाणी वेळच्या वेळी आणि समप्रमाणात मिळू लागले.

१९०३ मध्ये पुण्याजवळील खडकवासला धरणावर त्यांनी स्वयंचलित सांडव्याचे दरवाजे बसवले. पाणी वाढल्यावर आपोआप उघडणारे आणि पातळी कमी झाल्यावर बंद होणारे हे दरवाजे त्यांनी पेटंट करूनही त्यावर रॉयल्टी घेतली नाही. याच पद्धतीचे दरवाजे पुढे कृष्णराजसागर धरणातही वापरण्यात आले.

प्रमुख कामगिरी

१९०९ मध्ये ते म्हैसूर संस्थानाचे मुख्य अभियंता झाले आणि १९१२ मध्ये दिवाण झाले. त्यांच्या कार्यकाळात कावेरी नदीवरील कृष्णराजसागर धरणाचे काम सुरू झाले आणि मंड्या भागातील ओसाड जमीन सुपीक झाली.

दिवाण म्हणून त्यांनी शिक्षणाचा प्रसार, उद्योगांची उभारणी आणि रेल्वेचा विस्तार यांवर भर दिला. त्यांच्या काळात हजारो नव्या शाळा सुरू झाल्या, म्हैसूर विद्यापीठाची स्थापना झाली आणि भद्रावती येथे लोखंड व पोलाद कारखाना उभा राहिला. त्यांनी पुस्तकेही लिहिली, त्यात पुनर्रचित भारत आणि भारतासाठी नियोजित अर्थव्यवस्था यांचा समावेश आहे.

पुरस्कार आणि सन्मान

१९११ मध्ये त्यांना सीआयई आणि १९१५ मध्ये केसीआयई हा ब्रिटिश सन्मान मिळाला. स्वातंत्र्यानंतर १९५५ मध्ये त्यांना भारतरत्न देण्यात आले. १९२३ मध्ये ते भारतीय विज्ञान काँग्रेसचे अध्यक्ष होते आणि अनेक विद्यापीठांनी त्यांना मानद पदव्या दिल्या.

भारतीय विज्ञानातील योगदान

विश्वेश्वरय्या यांनी अभियांत्रिकीचा उपयोग देशाच्या विकासासाठी कसा करता येईल, याचा आदर्श घालून दिले. त्यांच्या सिंचन आणि जलव्यवस्थापन पद्धती आजही वापरल्या जातात. औद्योगिकीकरण आणि नियोजित अर्थव्यवस्था यांविषयीचे त्यांचे विचार पुढील काळातील धोरणांना दिशा देणारे ठरले.

संदर्भ

1. M. Visvesvaraya — English Wikipedia
2. भारत सरकार — अधिकृत संकेतस्थळ
3. Indian Academy of Sciences

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६