एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी

मदुरै शण्मुखवडिवु सुब्बुलक्ष्मी या कर्नाटक संगीतातील सर्वात प्रसिद्ध गायिका मानल्या जातात. 'एम. एस.' या नावाने त्या सर्वपरिचित होत्या. १९९८ मध्ये भारतरत्न मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या संगीतकार होत्या. त्यांनी भक्तिगीतांच्या आवृत्तींनी घराघरांत स्थान मिळवले. २००४ मध्ये चेन्नईत त्यांचे निधन झाले.

माहिती

या तक्त्यातील तपशील तिच्या कलेची आणि समाजकार्याची व्याप्ती दाखवतात. गायनाबरोबरच देणगी आणि सामाजिक कार्ये हाही तिच्या आयुष्याचा भाग होता.

त्यांनी मिळालेल्या पुरस्कारांच्या रकमेचा मोठा भाग धर्मादाय कामांसाठी दिला, असे अनेक स्रोत नमूद करतात.

सुरुवातीचे जीवन

सुब्बुलक्ष्मी यांचा जन्म १६ सप्टेंबर १९१६ रोजी मदुरै येथे झाला. त्यांची आई शण्मुखवडिवु अम्माल ही वीणावादक होती. आजी व्हायोलिन वाजवत असे.

संगीताचे वातावरण घरातच होते. वयाच्या सुमारे दहाव्या वर्षापासून त्या आईच्या गायनासोबत सादरीकरण करू लागल्या.

पुढे त्यांनी सेम्मंगुडी श्रीनिवास अय्यर यांच्याकडून कर्नाटक संगीताचे धडे घेतले. काही काळ त्यांनी हिंदुस्थानी संगीताचाही अभ्यास केला.

१९४० मध्ये त्यांचा विवाह कल्की सदाशिवम यांच्याशी झाला. ते पत्रकार आणि स्वातंत्र्यसैनिक होते. पुढील आयुष्यात त्यांनी त्यांच्या कारकिर्दीचे व्यवस्थापन केले.

चित्रपट आणि लोकप्रियता

१९४५ मध्ये 'मीरा' या तमिळ चित्रपटात त्यांनी मीराबाईंची भूमिका केली. या चित्रपटातील गाण्यांनी त्यांना दक्षिण भारताबाहेरही ओळख मिळवून दिली.

१९४४ मध्ये कस्तुरबा गांधी स्मारक निधीसाठी त्यांनी पाच देणगी कार्यक्रम केले. तेव्हापासून सामाजिक कारणांसाठी गायनाची त्यांची परंपरा सुरू राहिली.

१९६६ मध्ये त्या संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेत सादरीकरण करणाऱ्या पहिल्या भारतीय ठरल्या. हा त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा होता.

त्यांच्या 'वेंकटेश सुप्रभातम्' या ध्वनिमुद्रिकेला विशेष लोकप्रियता मिळाली. ती आजही अनेक घरांत सकाळी वाजते.

त्यांनी २०० हून अधिक देणगी कार्यक्रम केले, असे स्रोत सांगतात. यातून जमा झालेला निधी रुग्णालये, शाळा आणि अनाथाश्रमांना दिला गेला.

संगीत शैली

त्यांचा आवाज स्पष्ट आणि मधुर मानला जातो. शब्दांचा उच्चार आणि भाव यांचा संयमित संगम त्यांच्या गायनात जाणवतो.

कर्नाटक संगीताच्या कठीण रचनाही त्यांनी सहजतेने सादर केल्या. त्याचबरोबर भजन आणि लोकगीतेही त्यांनी गायली.

डी. के. पट्टम्माल आणि एम. एल. वसंतकुमारी यांच्यासोबत त्यांची गणना केली जाते. या तिघींनी कर्नाटक संगीतातील स्त्रियांचे स्थान मजबूत केले.

१९६८ मध्ये चेन्नईच्या संगीत अकादमीने त्यांना 'संगीत कलानिधी' ही पदवी दिली. ही पदवी मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या महिला गायिका होत्या.

पुरस्कार

१९५४ मध्ये त्यांना पद्मभूषण मिळाला. १९५६ मध्ये संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार मिळाला. १९७४ मध्ये रेमन मॅगसेसे पुरस्कार देण्यात आला.

१९७५ मध्ये पद्मविभूषण मिळाला. १९८८ मध्ये कालिदास सन्मान आणि १९९० मध्ये इंदिरा गांधी राष्ट्रीय एकात्मता पुरस्कार मिळाला.

१९९८ मध्ये त्यांना भारतरत्न प्रदान करण्यात आला. हा सन्मान मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या संगीतकार होत्या.

११ डिसेंबर २००४ रोजी चेन्नईत त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या स्मरणार्थ भारत सरकारने टपाल तिकीट काढले.

संगीताची तयारी

त्यांची आई शण्मुखवडिवु अम्माल ही वीणावादक होती. घरातच संगीताचे वातावरण असल्याने त्यांना लहानपणापासून साथ मिळाली.

वयाच्या सुमारे दहाव्या वर्षापासून त्यांनी सार्वजनिक कार्यक्रमांत गायन सुरू केले. आईच्या वीणेच्या साथीने त्यांची पहिली पावले उमटली.

पुढे त्यांनी सेम्मंगुडी श्रीनिवास अय्यर यांच्याकडून कर्नाटक संगीताचे पद्धतशीर शिक्षण घेतले. काही काळ त्यांनी हिंदुस्थानी संगीताचाही अभ्यास केला.

या दोन्ही परंपरांच्या अभ्यासामुळे त्यांची गायनशैली अधिक समृद्ध झाली. कर्नाटक संगीतातील मूलभूत रचना त्यांनी कधी सोडल्या नाहीत.

चित्रपट आणि देणगी कार्यक्रम

१९४५ मध्ये 'मीरा' या चित्रपटात त्यांनी मीराबाईंची भूमिका केली. या चित्रपटातील गाणी त्यांनी स्वतः गायली.

या चित्रपटामुळे त्यांची ओळख दक्षिण भारताबाहेरही झाली. उत्तर भारतातील श्रोत्यांनी त्यांचे गायन प्रथमच ऐकले.

१९४४ मध्ये कस्तुरबा गांधी स्मारक निधीसाठी त्यांनी पाच देणगी कार्यक्रम केले. यानंतर सामाजिक कारणांसाठी गायनाची त्यांची परंपरा सुरू राहिली.

त्यांनी दोनशेहून अधिक देणगी कार्यक्रम केले, असे स्रोत सांगतात. यातून जमा झालेला निधी रुग्णालये, शाळा आणि अनाथाश्रमांना देण्यात आला.

संगीत कलानिधी आणि सहकारी

१९६८ मध्ये चेन्नईच्या संगीत अकादमीने त्यांना संगीत कलानिधी ही पदवी दिली. ही पदवी मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या महिला गायिका होत्या.

डी. के. पट्टम्माल आणि एम. एल. वसंतकुमारी यांच्यासोबत त्यांची गणना होते. या तिघींना कर्नाटक संगीतातील त्रयी म्हणून ओळखले जाते.

या तिघींनी मिळून स्त्रियांचे स्थान कर्नाटक संगीतात मजबूत केले. कठीण रचना सादर करण्याची क्षमता त्यांनी सिद्ध केली.

त्यांनी बंगळुरूच्या रामसेवा मंडळीसोबत अनेक कार्यक्रम केले. या संस्थेसोबतचे त्यांचे नाते दीर्घकाळ टिकले.

आंतरराष्ट्रीय ओळख

१९६६ मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेत त्यांनी सादरीकरण केले. हा सन्मान मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय होत्या.

त्यांच्या 'वेंकटेश सुप्रभातम्' या ध्वनिमुद्रिकेने घरोघरी स्थान मिळवले. सकाळच्या देवदर्शनाशी ते जोडले गेले.

त्यांच्या गायनाच्या ध्वनिमुद्रिका दशकानुदशके वाजत राहिल्या. रेकॉर्डिंगच्या तंत्रज्ञानात बदल झाला, तरी त्यांच्या आवाजाचे आकर्षण कायम राहिले.

शेवटची वर्षे

वयोमानानुसार त्यांनी सार्वजनिक कार्यक्रम कमी केले. तरीही धार्मिक कार्यक्रमांत त्या गात असत.

२००४ मध्ये चेन्नईतील त्यांच्या निवासस्थानी त्यांचे निधन झाले. तेव्हा त्या वयाच्या ८८ व्या वर्षी होत्या.

राष्ट्रपती, पंतप्रधान आणि तमिळनाडूच्या मुख्यमंत्र्यांनी त्यांच्या निधनावर दुःख व्यक्त केले.

त्यांच्या स्मरणार्थ २००५ मध्ये संयुक्त राष्ट्रांनी टपाल तिकिटे काढली. २००६ मध्ये तिरुपतीत त्यांचा कांस्यपुतळा उभारण्यात आला.

संदर्भ

1. रेमन मॅगसेसे पुरस्कार — एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी
2. ब्रिटानिका — एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी
3. गूगल आर्ट्स अँड कल्चर — भारतरत्न
4. द गार्डियन — एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी
5. विकिपीडिया — एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६