ध्यानचंद

ध्यानचंद हे भारताचे महान हॉकीपटू होते. त्यांचा जन्म २९ ऑगस्ट १९०५ रोजी अलाहाबाद येथे झाला. त्यांनी १९२८, १९३२ आणि १९३६ या तीन ऑलिम्पिक स्पर्धांमध्ये भारताला सुवर्णपदक मिळवून दिले. १९५६ मध्ये त्यांना पद्मभूषण मिळाला. त्यांचा वाढदिवस भारतात राष्ट्रीय क्रीडा दिन म्हणून पाळला जातो. हॉकीतील त्यांच्या कौशल्यामुळे त्यांना जादूगार असे म्हटले जाते.

माहिती

ध्यानचंद यांचे मूळ नाव ध्यान सिंग होते. वडील लष्करात होते. त्यामुळे कुटुंबाची बदली झाली आणि ते झांसीत राहू लागले. तेथे त्यांनी हॉकी खेळायला सुरुवात केली. दिवसभर सैन्याच्या नोकरीनंतर ते रात्री चंद्राच्या प्रकाशात सराव करत असत. यावरून त्यांना ध्यानचंद हे नाव पडले, असे सांगितले जाते.

१९२६ मध्ये त्यांची भारतीय हॉकी संघात निवड झाली. न्यूझीलंड दौऱ्यात त्यांनी आपली छाप पाडली. त्यानंतरच्या काळात ते भारतीय संघाचे आधारस्तंभ बनले.

ऑलिम्पिक कारकीर्द

१९२८ च्या अॅम्स्टरडॅम ऑलिम्पिकमध्ये भारताला पहिले सुवर्णपदक मिळाले. ध्यानचंद पाच सामन्यांत १४ गोल करून स्पर्धेतील सर्वाधिक गोल करणारे खेळाडू ठरले. अंतिम सामन्यात भारताने यजमान नेदरलँड्सचा ३-० असा पराभव केला.

१९३२ च्या लॉस एंजेलिस ऑलिम्पिकमध्ये भारताने अंतिम सामन्यात अमेरिकेचा २४-१ असा पराभव केला. ध्यानचंद यांनी या सामन्यात आठ गोल केले. १९३६ च्या बर्लिन ऑलिम्पिकमध्ये ते संघाचे कर्णधार होते. अंतिम सामन्यात भारताने जर्मनीचा ८-१ असा पराभव केला. या तीनही स्पर्धांत भारतीय संघ अपराजित राहिला.

पद्मभूषण आणि राष्ट्रीय क्रीडा दिन

ध्यानचंद १९५६ मध्ये लष्करातून सेवानिवृत्त झाले. त्याच वर्षी भारत सरकारने त्यांना पद्मभूषण दिला. पद्मभूषण हा पद्म पुरस्कारांमधील तिसरा क्रमांकाचा सन्मान आहे. तो 'उच्च दर्जाच्या विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो. पद्म पुरस्कार १९५४ मध्ये सुरू झाले आणि दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला जाहीर होतात. राष्ट्रपती हे पुरस्कार प्रदान करतात.

त्यांचा वाढदिवस २९ ऑगस्ट रोजी भारतात राष्ट्रीय क्रीडा दिन पाळला जातो. या दिवशी राष्ट्रपती भवनात राष्ट्रीय क्रीडा पुरस्कार दिले जातात. भारताच्या सर्वोच्च क्रीडा सन्मानाला २०२१ मध्ये त्यांचे नाव देण्यात आले. तो आता मेजर ध्यानचंद खेलरत्न या नावाने ओळखला जातो.

वारसा आणि अपूर्ण राहिलेला सन्मान

ध्यानचंद यांनी १८५ सामन्यांत सुमारे ५७० गोल केले, असे त्यांच्या आत्मचरित्रात नमूद आहे. त्यांच्या काळातील हॉकीवरील पकडीमुळे त्यांना जादूगार म्हटले जात असे. दिल्लीतील राष्ट्रीय हॉकी स्टेडियमला त्यांचे नाव देण्यात आले आहे.

अनेक वर्षांपासून त्यांना भारतरत्न मिळावा, अशी मागणी होत आहे. २०११ मध्ये ८२ खासदारांनी पंतप्रधान कार्यालयाकडे त्यांच्या नावाची शिफारस पाठवली. क्रीडा मंत्रालयानेही वेळोवेळी शिफारस केली. मात्र त्यांना भारतरत्न मिळाला नाही. २०१३ मध्ये सचिन तेंडुलकर हा भारतरत्न मिळवणारा पहिला खेळाडू ठरला. या निर्णयावर टीका झाली.

भारतरत्नचे नियम १९५४ मध्ये केवळ कला, साहित्य, विज्ञान आणि सार्वजनिक सेवा यापुरते होते. डिसेंबर २०११ मध्ये नियम बदलून 'मानवी प्रयत्नांचे कोणतेही क्षेत्र' असे करण्यात आले. त्यामुळे खेळाडूंना हा सन्मान मिळण्याचा मार्ग खुला झाला.

खेळाची शैली आणि सहकारी

ध्यानचंद यांचे हॉकीतील वैशिष्ट्य म्हणजे चेंडूवरील अचूक नियंत्रण. चेंडू स्टिकला चिकटून राहतो, असे वर्णन त्यांच्या काळातील वृत्तपत्रांनी केले आहे. यामुळे त्यांना जादूगार आणि जादूगार हॉकीपटू अशी विशेषणे मिळाली.

१९३२ च्या ऑलिम्पिकमध्ये त्यांचे बंधू रूप सिंग हेही संघात होते. दोघांनी मिळून त्या स्पर्धेतील भारताच्या बहुतांश गोलमध्ये वाटा उचलला. या जोडीला त्या काळात हॉकीचे जुळे असे म्हटले जात असे.

१९३६ च्या बर्लिन अंतिम सामन्यात त्यांनी दुसऱ्या सत्रात पादत्राणे काढून खेळल्याचे सांगितले जाते. त्या सामन्यात त्यांनी तीन गोल केले. भारताने जर्मनीचा ८-१ असा पराभव केला.

त्यांची कारकीर्द १९२६ ते १९४९ या काळात पसरलेली होती. या काळात त्यांनी देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय अशा दोन्ही स्तरांवर मोठ्या संख्येने गोल केले. निवृत्तीनंतरही ते हॉकीशी जोडलेले राहिले.

पदकाचे स्वरूप आणि पुरस्काराची पद्धत

पद्म पुरस्कारांसोबत राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीचे सनद आणि एक पदक दिले जाते. पदक पदार्थात वेगळे असते. पद्मविभूषण, पद्मभूषण आणि पद्मश्री या तीनही श्रेणींना स्वतंत्र पदक आहे. पदकावर कमळाची आकृती आणि 'पद्म' हा शब्द देवनागरीत कोरलेला असतो.

या पुरस्कारांसोबत रोख रक्कम मिळत नाही. मात्र पदक सार्वजनिक आणि सरकारी कार्यक्रमांत परिधान करता येते. हे पुरस्कार सामान्यतः मरणोत्तर दिले जात नाहीत. अपवादात्मक प्रकरणांत सरकार विचार करू शकते.

पद्म पुरस्कारांचे वितरण सहसा मार्च ते एप्रिल दरम्यान राष्ट्रपती भवनात होते. १९७८, १९७९ आणि १९९३ ते १९९७ या काळात पुरस्कार देण्यात खंड पडला होता. उर्वरित वर्षांत हे पुरस्कार नियमितपणे जाहीर होत आले आहेत.

ध्यानचंद यांना १९५६ मध्ये पद्मभूषण मिळाला तेव्हा पद्म पुरस्कारांना अवघी दोन वर्षे झाली होती. त्या काळात खेळासाठी हा पुरस्कार देण्याची घटना दुर्मीळ होती. त्यांच्यानंतर अनेक खेळाडूंना हे पुरस्कार मिळाले आहेत.

भारतीय हॉकीचा सुवर्णकाळ

१९२८ ते १९६४ या काळात भारताने आठपैकी सात ऑलिम्पिक स्पर्धांमध्ये हॉकीचे सुवर्णपदक जिंकले. या काळाला भारतीय हॉकीचा सुवर्णकाळ मानले जाते. ध्यानचंद यांनी या काळाची सुरुवात केली.

त्यांच्या नंतरही भारतीय संघाने हॉकीत मोठे यश मिळवले. १९४८, १९५२, १९५६ आणि १९६४ मध्ये भारताने सुवर्णपदके जिंकली. या परंपरेचा पाया ध्यानचंद यांच्या पिढीने घातला.

१९७५ नंतर हॉकीचे स्वरूप बदलले. कृत्रिम गवतावरील खेळ सुरू झाला आणि भारताचे वर्चस्व कमी झाले. तरीही जुन्या पिढीतील खेळाडूंच्या आठवणी आणि त्यांचे कौशल्य आजही आदर्श मानले जाते.

संदर्भ

1. Dhyan Chand – Olympic profile
2. Padma Bhushan Award – Hockey India
3. National Sports Day – Olympics.com
4. Padma Awards – About (padmaawards.gov.in)
5. Bharat Ratna notification, 1954 – padmaawards.gov.in

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६