अरुणा आसफ अली

अरुणा आसफ अली या भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रमुख नेत्या होत्या. त्यांचा जन्म १६ जुलै १९०९ रोजी पंजाबमधील कालका येथे झाला. ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईतील गोवालिया टँक मैदानावर त्यांनी भारतीय ध्वज फडकवला. स्वातंत्र्यानंतर त्या दिल्लीच्या पहिल्या महापौर झाल्या. २९ जुलै १९९६ रोजी नवी दिल्लीत त्यांचे निधन झाले.

माहिती

१९४२ च्या चलेजाव आंदोलनातील त्यांची भूमिका विशेष गणली जाते. आंदोलनाच्या काळात त्या भूमिगत राहून काम करत होत्या.

स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी समाजसेवा आणि पत्रकारिता या दोन्ही मार्गांनी काम केले. स्त्रियांच्या प्रश्नांवर त्या सातत्याने बोलत.

सुरुवातीचे जीवन

पंजाबमधील कालका येथे त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील उपेंद्रनाथ गांगुली हे शिक्षण विभागात काम करत होते. कुटुंबाची आर्थिक स्थिती बेताची होती.

त्यांनी नैनिताल येथील एका कॉन्व्हेंटमध्ये शिक्षण घेतले. पुढे त्या काही काळ शिक्षिका म्हणून काम करत होत्या.

१९२८ मध्ये आसफ अली यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. आसफ अली काँग्रेसचे नेते होते आणि त्या काळात त्यांच्यापेक्षा बरेच मोठे होते. या विवाहावर त्या काळात टीका झाली.

राजकीय प्रवेश

विवाहानंतर त्या काँग्रेसच्या कामात सहभागी झाल्या. १९३२ मध्ये सविनय कायदेभंगात भाग घेतल्याबद्दल त्यांना अटक झाली.

१९४१ मध्ये पुन्हा तुरुंगवास झाला. या काळात त्यांची ओळख अनेक समाजवादी कार्यकर्त्यांशी झाली.

ते काँग्रेस सोशालिस्ट पक्षाच्या कामाशीही जोडल्या गेल्या. स्त्रियांच्या सहभागासाठी त्यांनी सभा आणि प्रचार सत्रे घेतली.

१९४२ ची चळवळ

८ ऑगस्ट १९४२ रोजी काँग्रेसने चलेजाव ठराव मंजूर केला. दुसऱ्या दिवशी सरकारने प्रमुख नेत्यांना अटक केली.

९ ऑगस्ट १९४२ रोजी गोवालिया टँक मैदानावरील सभेचे अध्यक्षस्थान त्यांनी भूषवले. त्या ठिकाणी त्यांनी ध्वज फडकवला. या घटनेने आंदोलनाला सुरुवात झाली.

पोलिसांनी सभेवर गोळीबार केला. त्यानंतरही आंदोलन देशभर पसरले.

भूमिगत जीवन

त्यांच्या अटकेचा वॉरंट काढण्यात आला. पण त्या भूमिगत राहिल्या आणि चळवळीचे काम पुढे नेले.

१९४२ ते १९४६ या काळात त्या छुपेपणाने राहिल्या. जयप्रकाश नारायण आणि राममनोहर लोहिया यांच्यासोबत त्यांनी काम केले.

या काळात इन्किलाब या मासिकाचे संपादन त्यांनी केले. सरकारने त्यांच्या अटकेसाठी बक्षीसही जाहीर केले होते.

स्वातंत्र्यानंतर

१९४७ मध्ये स्वातंत्र्यानंतर त्या पुन्हा सक्रिय राजकारणात आल्या. काही काळ त्यांनी काँग्रेसच्या दिल्ली प्रदेश समितीचे अध्यक्षपद भूषवले.

१९४८ मध्ये त्या समाजवादी पक्षाच्या कामात सहभागी झाल्या. पुढील काळात त्यांनी स्त्रियांच्या संघटनांशी काम केले.

१९५४ मध्ये राष्ट्रीय भारतीय महिला महासंघाच्या स्थापनेत त्यांचा सहभाग होता. स्त्रियांच्या हक्कांसाठी ही संस्था काम करत असे.

महापौर आणि पत्रकारिता

१९५८ मध्ये त्या दिल्लीच्या पहिल्या महापौर झाल्या. १९६० पर्यंत त्या या पदावर राहिल्या. या काळात नागरी सुविधांच्या सुधारणांवर भर देण्यात आला.

१९६० च्या दशकात त्यांनी वृत्तपत्रे सुरू केली. लिंक हे मासिक आणि पॅट्रिऑट हे वृत्तपत्र त्यांनी काढले. या माध्यमांतून सामाजिक प्रश्नांवर लेखन होत असे.

वारसा

१९६४ मध्ये त्यांना लेनिन शांतता पुरस्कार मिळाला. १९९२ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण देण्यात आले.

१९९७ मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न देण्यात आले. स्वातंत्र्यलढ्यातील त्यांच्या भूमिकेची ही मान्यता होती.

नवी दिल्लीत त्यांच्या नावाने एक रुग्णालय आहे. स्त्रियांच्या सहभागाचे त्या प्रेरणादायी उदाहरण मानल्या जातात.

सामाजिक कार्य

अरुणा आसफ अली यांनी स्त्रियांच्या सहभागावर भर दिला. त्यांच्या मते स्त्रियांनी राजकारणात पुढे यायला हवे. अनेक सभांत त्यांनी हा मुद्दा मांडला. महिला संघटनांशी त्यांनी दीर्घकाळ काम केले.

भूमिगत काळात त्यांना अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागले. काही वेळा त्यांना स्थलांतर करावे लागत असे. पोलिसांची शोधमोहीम सुरू होती. तरीही त्यांनी काम थांबवले नाही.

१९४६ मध्ये अटक वॉरंट मागे घेतल्यावर त्या पुढे आल्या. त्यानंतर त्यांनी पक्षसंघटनेच्या कामात भर दिला. स्त्रियांच्या प्रश्नांवर त्यांनी लेखनही केले.

स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी अनेक संस्थांशी सहकार्य केले. महिलांच्या शिक्षणासाठी आणि आरोग्यासाठी काम करणाऱ्या संस्थांत त्या सहभागी होत्या.

नागरी कार्य आणि पत्रकारिता

महापौर म्हणून त्यांनी नागरी सुविधांच्या सुधारणांवर भर दिला. स्वच्छता आणि पाणीपुरवठा या विषयांवर त्यांनी बैठका घेतल्या. प्रशासनात महिलांचा सहभाग वाढवण्याचा प्रयत्न झाला.

त्यांनी काढलेली वृत्तपत्रे काही काळ चालली. आर्थिक अडचणींमुळे नंतर त्यांचे प्रकाशन थांबले. तरीही ती पत्रे त्या काळातील चर्चेत महत्त्वाची ठरली.

१९९७ मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न देण्यात आले. त्यांच्या नावाने दिल्लीत एक रुग्णालय आहे. स्वातंत्र्यलढ्यातील स्त्रियांच्या भूमिकेचे त्या प्रतीक मानल्या जातात.

सन्मान आणि स्मरण

१९९२ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण देण्यात आले. त्या वेळी त्यांचे वय झालेले होते. त्यांनी सन्मान स्वीकारला, पण सार्वजनिक कार्यक्रम टाळले.

त्यांच्या निधनानंतर देशभरात शोक व्यक्त झाला. संसदेतही त्यांना श्रद्धांजली अर्पण करण्यात आली. त्यांच्या कार्याचा गौरव करणारे लेख वृत्तपत्रांत प्रकाशित झाले.

त्यांच्या नावाने दिल्लीत एक सरकारी रुग्णालय आहे. तेथे स्त्रियांसाठी विशेष सुविधा उपलब्ध आहेत. सामाजिक कार्यातील त्यांचा वारसा यातून जपला जातो.

त्यांच्या जीवनावर पुस्तके आणि लेख प्रकाशित झाले आहेत. स्वातंत्र्यलढ्यातील स्त्रियांच्या भूमिकेवर अभ्यास करणारे संशोधक त्यांचा संदर्भ घेतात. त्यांची भाषणे संग्रहित स्वरूपात उपलब्ध आहेत.

त्यांच्या स्मरणार्थ अनेक व्याख्यानमाला होतात. त्या स्त्रियांच्या हक्कांच्या चळवळीतील प्रेरणास्थान मानल्या जातात. त्यांचे नाव दिल्लीतील अनेक सार्वजनिक ठिकाणी जपले जाते.

संदर्भ

1. Britannica — Aruna Asaf Ali
2. आझादी का अमृत महोत्सव — संस्कृती मंत्रालय
3. भारत सरकार — भारतरत्न
4. दिल्ली नगरपालिका
5. राष्ट्रीय अभिलेखागार, भारत

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६