चौधरी चरण सिंग

चौधरी चरण सिंग हे भारताचे पंतप्रधान आणि शेतकऱ्यांचे नेते होते. ते २८ जुलै १९७९ ते १४ जानेवारी १९८० या काळात पंतप्रधानपदावर होते. उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री म्हणून त्यांनी जमीन सुधारणांची मोठी मोहीम राबवली. त्यांचा जन्मदिवस २३ डिसेंबर हा देशभरात शेतकरी दिन म्हणून पाळला जातो.

माहिती

वरील कार्यकाळ अधिकृत अभिलेखांनुसार आहे. चरण सिंग यांचे सरकार अल्पायुषी ठरले आणि त्यांना लोकसभेत बहुमत सिद्ध करता आले नाही.

बालपण आणि शिक्षण

चौधरी चरण सिंग यांचा जन्म २३ डिसेंबर १९०२ रोजी उत्तर प्रदेशातील मेरठ जिल्ह्यातील नूरपूर या गावी एका शेतकरी कुटुंबात झाला. शेती आणि ग्रामीण जीवन त्यांनी जवळून पाहिले. त्यामुळे शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांची जाणीव लहानपणापासूनच त्यांच्या मनात रुजली.

शालेय शिक्षण झाल्यावर ते आग्रा येथे उच्च शिक्षणासाठी गेले आणि तेथून पदवी घेतली. पुढे त्यांनी कायद्याची पदवी घेतली आणि गाझियाबाद येथे वकिली सुरू केली. काही काळ त्यांनी काँग्रेसच्या कार्यालयातही काम केले.

राजकीय कारकीर्द

१९३७ मध्ये ते उत्तर प्रदेश विधानसभेवर निवडून आले. स्वातंत्र्यानंतर ते राज्याचे कृषीमंत्री आणि नंतर महसूलमंत्री झाले. याच काळात त्यांनी जमीनदारी पद्धती रद्द करण्याचा आणि जमिनीची मालकी शेतकऱ्यांकडे जाण्याचा मोठा कार्यक्रम हाती घेतला.

१९६७ मध्ये ते उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री झाले. राज्याचे ते पहिले काँग्रेसविरोधी मुख्यमंत्री होते. पुढे त्यांनी भारतीय लोकदल आणि भारतीय क्रांती दल अशा स्वतःच्या पक्षांची स्थापना केली. १९७७ मध्ये जनता पक्षाच्या सरकारमध्ये ते उपपंतप्रधान आणि गृहमंत्री झाले.

पंतप्रधानपद

१९७९ मध्ये जनता पक्षात फूट पडल्यावर चरण सिंग यांनी काँग्रेसच्या बाहेरील पाठिंब्यावर सरकार स्थापन केले. ते पंतप्रधान झाले, पण लोकसभेत त्यांना बहुमत सिद्ध करता आले नाही. केवळ काही महिन्यांत पाठिंबा मागे घेतल्यावर त्यांनी राजीनामा दिला.

सत्तेतील काळ लहान होता, तरी या काळात त्यांनी ग्रामीण भागाच्या बाजूने भूमिका मांडली. शेतीला उद्योगांच्या तोडीचे महत्त्व द्यावे, अशी त्यांची भूमिका होती.

प्रमुख निर्णय आणि योगदान

चरण सिंग यांचे सर्वात मोठे योगदान जमीन सुधारणांमध्ये आहे. जमिनीची कमाल मर्यादा, जमीनदारीचे उच्चाटन आणि शेतजमिनींची एकत्रित जोडणी अशा उपायांमुळे उत्तर प्रदेशातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाला. ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि शेतीवर त्यांनी अनेक पुस्तकेही लिहिली.

त्यांनी शेतकऱ्यांच्या मागण्यांसाठी अनेक आंदोलने केली. शेतमालाला योग्य भाव मिळावा आणि शेतकरी कर्जबाजारी होऊ नये, यासाठी त्यांनी सातत्याने आवाज उठवला. २०२४ मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न जाहीर करण्यात आले.

वारसा

चौधरी चरण सिंग यांची ओळख शेतकऱ्यांचा नेता अशीच राहिली. उत्तर भारतातील किसान राजकारणाची पायाभरणी त्यांच्या कार्यातून झाली. त्यांचा वारसा पुढे त्यांच्या कुटुंबीयांनी आणि राष्ट्रीय लोकदल पक्षाने सांभाळला. दरवर्षी २३ डिसेंबरला देशभरात शेतकरी दिन साजरा होतो.

संदर्भ

1. चौधरी चरण सिंग — मराठी विकिपीडिया
2. Charan Singh — English Wikipedia
3. Prime Minister's Office, India
4. Ministry of Agriculture and Farmers Welfare

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६