जवाहरलाल नेहरू

जवाहरलाल नेहरू हे स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान होते. त्यांचा जन्म १४ नोव्हेंबर १८८९ रोजी अलाहाबाद येथे झाला. ते भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील सर्वात प्रमुख नेत्यांपैकी एक होते. महात्मा गांधींच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी अनेक चळवळींत भाग घेतला. भारत स्वतंत्र झाल्यावर ते पंतप्रधान झाले आणि मृत्यूपर्यंत त्या पदावर राहिले. पंतप्रधान म्हणून त्यांनी सुमारे सतरा वर्षे काम केले.

माहिती

नेहरूंनी सतरा वर्षांहून अधिक काळ पंतप्रधानपद सांभाळले. या काळात भारताने संविधान, निवडणुका आणि आर्थिक नियोजनाची पायाभरणी केली. त्यांचा जन्मदिवस भारतात बालदिन म्हणून साजरा होतो.

त्यांना राजकारणाबरोबरच लेखनाचीही आवड होती. त्यांनी अनेक पुस्तके लिहिली आणि ती आजही वाचली जातात. त्यांच्या भाषणांची शैली साधी पण प्रभावी होती. त्यांच्या कारकिर्दीला अनेक चढउतार होते.

सुरुवातीचे जीवन

मोतीलाल नेहरू यांचे पुत्र असलेल्या जवाहरलाल यांचे सुरुवातीचे शिक्षण घरीच झाले. वयाच्या पंधराव्या वर्षी ते इंग्लंडला गेले. तेथे हॅरो स्कूलमध्ये शिक्षण घेतल्यावर त्यांनी केंब्रिज विद्यापीठात नैसर्गिक शास्त्रे घेतली. पुढे लंडनमधील इनर टेम्पलमधून वकिलीची पदवी घेतली.

१९१२ मध्ये ते भारतात परतले. अलाहाबाद येथे त्यांनी वकिली सुरू केली. १९१६ मध्ये कमला नेहरू यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. १९१७ मध्ये कन्या इंदिरा यांचा जन्म झाला.

१९१९ मधील जालियनवाला बाग हत्याकांडाने त्यांच्या विचारसरणीवर खोल परिणाम केला. त्यानंतर ते स्वातंत्र्यलढ्यात पूर्णपणे उतरले. वकिलीचा व्यवसाय त्यांनी बाजूला ठेवला. गांधींच्या विचारांचा त्यांच्यावर मोठा प्रभाव पडला.

स्वातंत्र्यसंग्राम

१९२० ते १९२२ च्या असहकार आंदोलनात नेहरूंनी भाग घेतला. यामुळे त्यांचा पहिला तुरुंगवास झाला. पुढील दोन दशकांत त्यांना एकूण नऊ वेळा तुरुंगवास भोगावा लागला.

१९२९ मध्ये काँग्रेसच्या लाहोर अधिवेशनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले. त्या अधिवेशनात संपूर्ण स्वराज्याचा ठराव मंजूर झाला. १९३० च्या मिठाच्या सत्याग्रहात त्यांनी भाग घेतला आणि पुन्हा अटक झाली.

१९३६ मध्ये पत्नी कमला यांचे निधन झाले. त्यानंतरही त्यांनी चळवळीत सक्रिय राहणे थांबवले नाही. १९४२ मध्ये त्यांनी चलेजाव ठराव मांडला. त्यानंतर त्यांना अहमदनगर किल्ल्यात कैद केले गेले. हा त्यांचा सर्वात मोठा तुरुंगवास होता.

१९४५ मध्ये सुटका झाल्यावर ते अंतरिम सरकारात उपाध्यक्ष झाले. आयएनएच्या सैनिकांच्या बाजूने वकिली करण्याची जबाबदारीही त्यांनी घेतली. १९४६ मध्ये ते पुन्हा काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले.

फाळणी आणि पुनर्वसन

१९४७ मध्ये देशाची फाळणी झाली. यामुळे लाखो लोकांना आपली घरे सोडावी लागली. पंजाब आणि बंगालमध्ये मोठ्या प्रमाणात हिंसाचार झाला.

नेहरूंनी शांतता पुन्हा प्रस्थापित करण्यासाठी प्रयत्न केले. निर्वासितांसाठी निवारे आणि मदत उभारण्यात आली. या कामात त्यांना मोठ्या प्रशासकीय अडचणींना तोंड द्यावे लागले.

नवीन राष्ट्राच्या पुढे अनेक आव्हाने होती. संस्थानांचे विलीनीकरण हे त्यातले एक मोठे काम होते. हैदराबाद आणि जुनागढसारख्या संस्थानांचा प्रश्न सोडवावा लागला.

पंतप्रधान म्हणून कार्य

१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी नेहरू पंतप्रधान झाले. त्या दिवशी त्यांनी लाल किल्ल्यावर तिरंगा फडकवला. १९५० मध्ये भारत प्रजासत्ताक बनला.

१९५१, १९५७ आणि १९६२ अशा सलग तीन निवडणुकांत काँग्रेसला बहुमत मिळाले. आर्थिक बाबतीत त्यांनी सार्वजनिक क्षेत्राला प्राधान्य दिले. पंचवार्षिक योजनांची सुरुवात झाली.

धरणांना त्यांनी आधुनिक भारताची मंदिरे असे संबोधले. भाक्रा आणि हिराकुंडसारख्या प्रकल्पांवर भर देण्यात आला. कृषी क्षेत्रातही सुधारणांची सुरुवात झाली.

१९५० च्या दशकात उद्योग धोरण आखले गेले. सार्वजनिक क्षेत्रातील कारखाने उभारण्यावर भर दिला गेला. दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेत अवजड उद्योगांना प्राधान्य मिळाले.

शिक्षणाच्या क्षेत्रात त्यांनी मोठी गुंतवणूक केली. आयआयटी सारख्या अभियांत्रिकी संस्था उभारण्यात त्यांचा वाटा होता. वैज्ञानिक दृष्टिकोन वाढवण्यासाठी स्वतंत्र धोरण आखले गेले. अणुऊर्जा कार्यक्रमालाही त्यांचा पाठिंबा होता.

सामाजिक क्षेत्रातही अनेक पावले उचलली गेली. अनुसूचित जाती व जमातींसाठी राखीव जागांची व्यवस्था संविधानातून आली. महिलांच्या हक्कांसाठी कायदे करण्यात आले.

परराष्ट्र धोरण

नेहरूंनी भारताला कोणत्याही शक्तीगटात सामील न करण्याचे धोरण स्वीकारले. यातून पुढे अलिप्ततावादी चळवळ उभी राहिली. १९५५ मध्ये बांडुंग परिषद आणि १९६१ मध्ये बेलग्रेड परिषद या दिशेने महत्त्वाची पावले ठरली.

चीनबरोबर १९५४ मध्ये पंचशील तत्त्वांवर करार झाला. १९६१ मध्ये गोवा पुर्तुगालच्या ताब्यातून मुक्त झाला. १९६२ मध्ये चीनबरोबर युद्ध झाले.

या पराभवानंतर त्यांच्या राजकीय प्रतिमेला मोठा धक्का बसला. त्यांची प्रकृतीही यानंतर झपाट्याने ढासळली. संरक्षण व्यवस्थेतील त्रुटींवर टीका सुरू झाली.

अलिप्ततावादामुळे भारताला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वेगळी ओळख मिळाली. १९५० च्या दशकात अनेक आशियाई व आफ्रिकी देशांशी संबंध दृढ झाले.

लेखन आणि विचार

नेहरूंनी तुरुंगात असताना अनेक पुस्तके लिहिली. ग्लिम्प्सेस ऑफ वर्ल्ड हिस्ट्री हे पुस्तक त्यांनी मुलीसाठी पत्रांच्या स्वरूपात लिहिले. आत्मचरित्र १९३६ मध्ये प्रकाशित झाले.

द डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया १९४६ मध्ये प्रकाशित झाले. ही पुस्तके भारताच्या इतिहास आणि संस्कृतीची ओळख करून देतात. त्यांची भाषा सोपी पण विचारपूर्वक आहे.

वारसा

२७ मे १९६४ रोजी नवी दिल्लीत त्यांचे निधन झाले. संसदीय लोकशाही, धर्मनिरपेक्षता आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन या तीन गोष्टींवर त्यांनी भर दिला.

त्यांच्या कारकिर्दीवर टीकाही झाली आहे. १९६२ च्या युद्धातील तयारीबद्दल प्रश्न उपस्थित केले जातात. तरीही लोकशाहीची पायाभरणी करण्यातील त्यांचे योगदान मोठे मानले जाते.

संदर्भ

1. पंतप्रधान कार्यालय — जवाहरलाल नेहरू
2. Britannica — Jawaharlal Nehru
3. आझादी का अमृत महोत्सव — संस्कृती मंत्रालय
4. नेहरू स्मारक संग्रहालय व ग्रंथालय
5. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६