विश्वनाथन आनंद

विश्वनाथन आनंद हे भारताचे महान बुद्धिबळपटू आहेत. त्यांना विशी या नावानेही ओळखले जाते. त्यांचा जन्म ११ डिसेंबर १९६९ रोजी तामिळनाडूतील मयिलाडुथुराई येथे झाला. ते भारताचे पहिले ग्रँडमास्टर आहेत. ते २००० ते २००२ आणि २००७ ते २०१३ या काळात जगज्जेता होते. भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री, खेलरत्न, पद्मभूषण आणि पद्मविभूषण असे चार सन्मान दिले आहेत.

माहिती

तपशील	माहिती
जन्म	११ डिसेंबर १९६९, मयिलाडुथुराई (तामिळनाडू)
खेळ	बुद्धिबळ
ग्रँडमास्टर	१९८८, भारताचे पहिले ग्रँडमास्टर
जगज्जेतेपद	२०००–२००२ (फिडे); २००७–२०१३ (अखंडित)
अर्जुन पुरस्कार	१९८५
पद्मश्री	१९८८
खेलरत्न	१९९१-९२, पहिले मानकरी
पद्मभूषण	२००१
पद्मविभूषण	२००७

आनंद यांचे वडील रेल्वेमध्ये अभियंता होते. कुटुंब चेन्नईत राहत होते. वयाच्या सहाव्या वर्षी त्यांनी बुद्धिबळ शिकायला सुरुवात केली. त्यांची आई त्यांना बुद्धिबळ शिकवत असे. वेगाने विचार करण्याची त्यांची क्षमता लहानपणीच दिसू लागली.

१९८७ मध्ये त्यांनी जागतिक कनिष्ठ अजिंक्यपद स्पर्धा जिंकली. ही स्पर्धा २० वर्षांखालील खेळाडूंसाठी असते. त्यानंतर १९८८ मध्ये ते भारताचे पहिले ग्रँडमास्टर ठरले.

जगज्जेतेपदाचा प्रवास

२००० मध्ये आनंद यांनी फिडे जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धा जिंकली. ही स्पर्धा दिल्ली आणि तेहरान येथे झाली. अंतिम फेरीत त्यांनी अलेक्सी शिरोव्ह यांचा पराभव केला. जागतिक विजेता होणारे ते पहिले आशियाई खेळाडू ठरले.

२००७ मध्ये मेक्सिको सिटी येथे झालेल्या स्पर्धेत ते अखंडित जगज्जेता ठरले. त्यानंतर त्यांनी २००८ मध्ये व्लादिमिर क्राम्निक, २०१० मध्ये वेसेलिन टोपालोव्ह आणि २०१२ मध्ये बोरिस गेलफँड यांच्याविरुद्ध यशस्वी बचाव केला. २०१३ मध्ये मॅग्नस कार्लसन यांनी त्यांचा पराभव करून विजेतेपद घेतले.

त्यांची खेळण्याची शैली वेगवान आणि आक्रमक मानली जाते. कमी वेळेत निर्णय घेण्याचे कौशल्य त्यांच्या खेळाचे वैशिष्ट्य आहे.

सन्मानांची मालिका

१९८५ मध्ये आनंद यांना अर्जुन पुरस्कार मिळाला. १९८८ मध्ये त्यांना पद्मश्री मिळाला. पद्मश्री १९५४ पासून दिला जातो आणि 'विशिष्ट सेवेसाठी' प्रदान केला जातो. १९९१-९२ मध्ये ते राजीव गांधी खेलरत्न पुरस्काराचे पहिले मानकरी ठरले. हा पुरस्कार आता मेजर ध्यानचंद खेलरत्न या नावाने ओळखला जातो.

२००१ मध्ये त्यांना पद्मभूषण मिळाला. २००७ मध्ये पद्मविभूषण जाहीर झाला. पद्मविभूषण हा पद्म पुरस्कारांमधील सर्वोच्च सन्मान आहे. तो 'असाधारण व विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो. खेळाडूला हा सन्मान मिळण्याची ती पहिली वेळ होती.

पद्म पुरस्कारांची निवड पंतप्रधानांकडून नेमलेली समिती करते. कॅबिनेट सचिव समितीचे अध्यक्ष असतात. शिफारसी पंतप्रधान आणि राष्ट्रपतींकडे मंजुरीसाठी जातात. सरकारी नोकरदार, डॉक्टर व शास्त्रज्ञ वगळून, या पुरस्कारांसाठी पात्र नसतात.

बुद्धिबळाचा प्रसार

आनंद यांनी भारतात बुद्धिबळाची लोकप्रियता वाढवण्यात मोठा वाटा उचलला. त्यांच्या यशामुळे चेन्नई बुद्धिबळाचे केंद्र बनले. आज भारतात अनेक तरुण ग्रँडमास्टर तयार झाले आहेत. त्यांच्या अकादमीत प्रशिक्षण घेणाऱ्या खेळाडूंनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर यश मिळवले.

२०२२ मध्ये ते आंतरराष्ट्रीय बुद्धिबळ महासंघाचे उपाध्यक्ष झाले. संघटनेच्या कामकाजातही ते सक्रिय आहेत. खेळाडू म्हणून मिळवलेले यश आणि प्रशासक म्हणून केलेले काम अशा दोन्ही आघाड्यांवर त्यांचा वाटा आहे.

सुरुवातीचे यश आणि शैली

आनंद यांनी वयाच्या १४ व्या वर्षी राष्ट्रीय अजिंक्यपद स्पर्धा जिंकली. १९८५ मध्ये ते आशियाई कनिष्ठ अजिंक्यपद स्पर्धेचे विजेते ठरले. त्याच वर्षी त्यांना अर्जुन पुरस्कार मिळाला. अर्जुन पुरस्कार क्रीडा मंत्रालयाकडून दिला जातो.

१९८७ मध्ये त्यांनी जागतिक कनिष्ठ अजिंक्यपद स्पर्धा जिंकली. त्यानंतर एका वर्षातच ते ग्रँडमास्टर ठरले. भारताला पहिला ग्रँडमास्टर मिळाल्याचा हा क्षण होता.

त्यांची खेळण्याची शैली वेगवान निर्णयांसाठी ओळखली जाते. कमी वेळेत अनेक चाली खेळण्याची त्यांची क्षमता उल्लेखनीय मानली जाते. वेगवान बुद्धिबळातही त्यांनी जागतिक अजिंक्यपदे मिळवली आहेत.

त्यांनी सहा वेळा चेस ऑस्कर पुरस्कार जिंकला. हा पुरस्कार वर्षातील सर्वोत्तम खेळाडूला दिला जातो. त्यांची सर्वोच्च फिडे रेटिंग २८१७ इतकी होती. जागतिक क्रमवारीत ते पहिल्या क्रमांकावरही राहिले.

भारतातील बुद्धिबळाचा विस्तार

आनंद यांच्या यशानंतर भारतात बुद्धिबळ शिकणाऱ्या मुलांची संख्या वाढली. चेन्नईत अनेक अकादम्या उभ्या राहिल्या. तामिळनाडूने बुद्धिबळाच्या प्रशिक्षणासाठी शाळांमध्ये कार्यक्रम सुरू केले.

आज भारतात अनेक तरुण ग्रँडमास्टर आहेत. त्यांपैकी काहींनी जागतिक स्तरावर पदके जिंकली आहेत. या यशाची सुरुवात आनंद यांच्या पिढीने केली, असे सामान्यतः मानले जाते.

२०२२ मध्ये ते आंतरराष्ट्रीय बुद्धिबळ महासंघाचे उपाध्यक्ष झाले. संघटनेच्या कामकाजात त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. २०२६ मध्ये काही काळ त्यांनी कार्यवाहक अध्यक्षपदही सांभाळले.

आनंद यांनी अनेक पुस्तके आणि प्रशिक्षण साहित्य लिहिले आहे. त्यांच्या सामन्यांची विश्लेषणे बुद्धिबळ शिकणाऱ्यांसाठी महत्त्वाची संदर्भसामग्री मानली जातात. खेळाडू आणि मार्गदर्शक अशा दोन्ही भूमिकांत त्यांचा वाटा मोठा आहे.

विजेतेपदाचे स्वरूप

१९९३ ते २००६ या काळात जागतिक बुद्धिबळ विजेतेपद दोन भागांत विभागले होते. एका बाजूला फिडेचे विजेतेपद होते आणि दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक विजेतेपद होते. २००६ मध्ये या दोन्ही विजेतेपदांचे एकत्रीकरण झाले.

आनंद यांनी २००० मध्ये फिडेचे विजेतेपद जिंकले. २००७ मध्ये मेक्सिको सिटी येथील स्पर्धा जिंकून ते अखंडित जगज्जेता ठरले. या स्पर्धेत आठ खेळाडूंनी भाग घेतला होता आणि दुहेरी फेरीपद्धतीने सामने झाले.

त्यांनी तीन वेळा विजेतेपदाचा यशस्वी बचाव केला. प्रत्येक वेळी आव्हानकर्ता वेगळा होता. २०१३ मध्ये मॅग्नस कार्लसन यांनी त्यांचा पराभव केला. २०१४ मध्ये झालेल्या पुनर्सामन्यातही कार्लसन विजेते राहिले.

वेगवान बुद्धिबळातही त्यांनी जागतिक अजिंक्यपदे मिळवली आहेत. या प्रकारात कमी वेळेत निर्णय घ्यावा लागतो. त्यांची ही क्षमता जागतिक स्तरावर विशेष मानली जाते.

जागतिक क्रमवारी आणि विक्रम

एप्रिल २००७ मध्ये ते जागतिक क्रमवारीत पहिल्या स्थानावर पोहोचले. काही काळ त्यांनी हे स्थान टिकवले. त्यांची सर्वोच्च फिडे रेटिंग २८१७ इतकी होती.

२८०० चा टप्पा ओलांडणारे ते जगातील चौथे खेळाडू ठरले. हा टप्पा गाठणे अत्यंत कठीण मानले जाते. त्यांची गणना जगातील सर्वोत्तम खेळाडूंमध्ये होते.

त्यांनी सहा वेळा चेस ऑस्कर पुरस्कार जिंकला. हा पुरस्कार वर्षातील सर्वोत्तम कामगिरीसाठी दिला जातो. त्यांच्या नावावर अनेक देशांची टपाल तिकीटेही काढली गेली आहेत.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६