अर्जुन पुरस्कार

अर्जुन पुरस्कार भारत सरकारच्या युवक कार्य व क्रीडा मंत्रालयाकडून दिला जातो. हा पुरस्कार १९६१ मध्ये सुरू झाला. तो सातत्यपूर्ण उत्तम कामगिरी करणाऱ्या खेळाडूंना दिला जातो. महाभारतातील अर्जुनाच्या नावावर हा पुरस्कार आहे. खेलरत्न पुरस्कार सुरू होण्यापूर्वी हा भारताचा सर्वोच्च क्रीडा सन्मान होता. आजही तो सर्वात प्रतिष्ठेच्या क्रीडा पुरस्कारांपैकी एक आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
पुरस्काराचे नाव	अर्जुन पुरस्कार
सुरुवात	१९६१
देणारे	युवक कार्य व क्रीडा मंत्रालय
कोणासाठी	सातत्यपूर्ण उत्तम कामगिरी करणाऱ्या खेळाडूंसाठी
किमान कालावधी	मागील ४ वर्षांतील कामगिरी
रोख रक्कम	१५ लाख रुपये
इतर वस्तू	अर्जुनाची मूर्ती, प्रमाणपत्र, औपचारिक पोशाख
वार्षिक संख्या	साधारण १५ (विशेष परिस्थितीत जास्त)
आयुष्यभर श्रेणी	अर्जुन पुरस्कार (आयुष्यभर), वर्षाला ३ पर्यंत
कोण देतो	भारताचे राष्ट्रपती
समारंभाचा दिवस	२९ ऑगस्ट
पहिली वाढ	२०२४ मध्ये ध्यानचंद पुरस्काराचे नाव बदलले

पुरस्कार सहसा दरवर्षी २९ ऑगस्टला दिला जातो. हा दिवस हॉकीपटू मेजर ध्यानचंद यांचा जन्मदिवस आहे. तो राष्ट्रीय क्रीडा दिन म्हणून पाळला जातो.

ऑलिम्पिक, राष्ट्रकुल किंवा आशियाई क्रीडा स्पर्धा असलेल्या वर्षी समारंभाची तारीख बदलू शकते. ती स्पर्धांच्या समाप्तीनंतर ठरवली जाते.

कोण पात्र

खेळाडूने मागील चार वर्षांत आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सातत्याने चांगली कामगिरी केलेली असावी. केवळ एक यश पुरत नाही.

कामगिरीबरोबर नेतृत्वगुण, क्रीडाभावना आणि शिस्त यांचाही विचार केला जातो. या गुणांना स्वतंत्र गुण मिळतात.

पात्र खेळांमध्ये ऑलिम्पिक, आशियाई क्रीडा, राष्ट्रकुल क्रीडा, विश्वचषक आणि विश्व अजिंक्यपद स्पर्धांचा समावेश होतो. क्रिकेट आणि देशी खेळही यात येतात.

अपंग खेळाडूंसाठीही पुरस्काराची तरतूद आहे. दरवर्षी किमान एक पुरस्कार या खेळाडूंसाठी राखीव असतो.

निवड कशी होते

खेळाडू स्वतः ऑनलाइन पोर्टलवरून अर्ज करू शकतो. शिफारशीची गरज भासत नाही. यामुळे प्रक्रिया सोपी झाली आहे.

अर्ज क्रीडा प्राधिकरणाकडे पडताळणीसाठी जातात. तेथे कामगिरीची खात्री केली जाते. त्यानंतर मंत्रालय राष्ट्रीय डोपिंग प्रतिबंध संस्थेकडून अहवाल मागवते.

छाननी समिती अर्ज तपासते. पात्र अर्ज निवड समितीकडे पाठवले जाते. निवड समिती सरकार नेमते.

समितीत क्रीडा तज्ज्ञ आणि मान्यवर असतात. एका खेळातील एकापेक्षा जास्त सदस्य समितीत नसतात. त्यामुळे पक्षपात टळतो.

गुणांकनाची पद्धत

एकूण गुणांपैकी ८० टक्के गुण पदकांना मिळतात. उर्वरित २० टक्के गुण समितीच्या मूल्यांकनाला मिळतात.

ऑलिम्पिक सुवर्णपदकाला सर्वाधिक गुण असतात. त्यानंतर विश्व अजिंक्यपद, आशियाई क्रीडा आणि राष्ट्रकुल क्रीडा यांचा क्रम लागतो.

सांघिक खेळांमध्ये गुण संघाच्या आकारानुसार विभागले जातात. त्यामुळे मोठ्या संघातील खेळाडूवर अन्याय होत नाही.

संख्या व नियम

एका वर्षी साधारण १५ पुरस्कार दिले जातात. विशेष परिस्थितीत ही संख्या वाढू शकते.

एका खेळात सहसा एकच पुरस्कार दिला जातो. सांघिक खेळांत आणि दोन्ही लिंगांसाठी अपवाद करता येतो.

एकाच व्यक्तीला दुसऱ्यांदा हा पुरस्कार दिला जात नाही. पुरस्कार मरणोत्तरही दिला जाऊ शकतो.

डोपिंगसाठी शिक्षा झालेला खेळाडू शिक्षेचा कालावधी संपल्यावरच पात्र ठरतो. त्या काळातील कामगिरी विचारात घेतली जात नाही.

आयुष्यभर श्रेणी

२०२४ मध्ये ध्यानचंद पुरस्काराचे नाव बदलून 'अर्जुन पुरस्कार (आयुष्यभर)' असे करण्यात आले. या श्रेणीत वर्षाला तीनपर्यंत पुरस्कार दिले जातात.

या श्रेणीसाठी खेळाडूने कारकिर्दीनंतरही खेळाच्या प्रसारासाठी काम केलेले असावे. प्रशिक्षण, संघटन किंवा लेखनातून तो योगदान देत असतो.

महत्त्व

अर्जुन पुरस्कारामुळे खेळाडूला ओळख आणि आर्थिक आधार मिळतो. काही राज्य सरकारे पुरस्कारविजेत्यांना नोकरी देतात.

पुरस्कारामुळे लहान खेळांतील खेळाडूंनाही प्रोत्साहन मिळते. देशी खेळांतील कामगिरीलाही यात स्थान आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

पुरस्कार कोण देते? युवक कार्य व क्रीडा मंत्रालय.

रक्कम किती आहे? १५ लाख रुपये, मूर्ती, प्रमाणपत्र आणि औपचारिक पोशाख.

अर्ज कसा करावा? ऑनलाइन पोर्टलवरून खेळाडू स्वतः अर्ज करू शकतो.

किती वर्षांची कामगिरी पाहिली जाते? मागील चार वर्षांची.

पुरस्काराचा इतिहास

१९६१ मध्ये पहिल्या वर्षी वीस खेळाडूंना हा पुरस्कार मिळाला. त्यात फुटबॉलपटू पी. के. बॅनर्जी यांचा समावेश होता.

पहिली महिला विजेती हॉकीपटू अ‍ॅना लम्सडेन होती. त्यानंतर अनेक महिला खेळाडूंनी हा सन्मान मिळवला.

१९९१-९२ मध्ये खेलरत्न पुरस्कार सुरू झाला. तोपर्यंत अर्जुन पुरस्कार हाच सर्वोच्च क्रीडा सन्मान होता.

क्रीडाभावनेचे महत्त्व

पुरस्काराच्या अटींत केवळ पदके महत्त्वाची नाहीत. खेळाडूचे वर्तन आणि संघभावनाही तितकेच महत्त्वाचे मानले जाते.

प्रतिस्पर्ध्याचा आदर, नियमांचे पालन आणि प्रशिक्षकांशी सहकार्य या गोष्टींचा विचार केला जातो.

यामुळे पुरस्कार केवळ कामगिरीपुरता मर्यादित न राहता चारित्र्याचाही गौरव करतो.

पुरस्काराचे स्वरूप

पुरस्कारात अर्जुनाची कांस्य मूर्ती दिली जाते. मूर्ती हेच या सन्मानाचे खास चिन्ह आहे.

त्याबरोबर प्रमाणपत्र आणि औपचारिक पोशाख दिला जातो. रोख रक्कम १५ लाख रुपये आहे.

काही राज्य सरकारे पुरस्कारविजेत्यांना रोजगारात प्राधान्य देतात. काही राज्ये स्वतंत्र क्रीडा सन्मानही देतात.

पुरस्काराची प्रक्रिया व पारदर्शकता

अर्जाची संपूर्ण प्रक्रिया ऑनलाइन होते. अर्जदाराला नोंदणी क्रमांक मिळतो.

अर्जदाराची पडताळणी क्रीडा प्राधिकरणाकडून होते. त्यासाठी एक महिन्याचा कालावधी दिला जातो.

नोकरीत असलेल्या खेळाडूंना निर्दोष अहवाल द्यावा लागतो. अन्यथा अर्ज विचारात घेतला जात नाही.

पुरस्कारासाठी कोणत्याही प्रकारची शिफारस करणे अयोग्य मानले जाते. असे आढळल्यास उमेदवार अपात्र ठरतो.

पुरस्काराचे समारंभस्थळ

समारंभ राष्ट्रपती भवनात होतो. विजेत्यांना राष्ट्रपतींच्या हस्ते सन्मान मिळतो.

समारंभाला क्रीडा मंत्री, सचिव आणि निवड समितीचे सदस्य उपस्थित असतात.

काही वर्षी सोहळ्याचे थेट प्रक्षेपण केले जाते. त्यामुळे देशभरातील प्रेक्षक सोहळा पाहू शकतात.

नोंदी

पुरस्काराची रक्कम काळानुसार वाढवली गेली आहे. आज ती १५ लाख रुपये आहे.

पुरस्कारविजेत्यांची यादी मंत्रालयाच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध असते.

काही राज्ये आपल्या खेळाडूंना स्वतंत्र क्रीडा पुरस्कार देतात. त्यामुळे खेळाडूंना दुहेरी मान्यता मिळते.

नोंदी व यादी

पुरस्कारविजेत्यांची यादी दरवर्षी प्रसिद्ध होते. ती मंत्रालयाच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध असते.

प्रत्येक विजेत्याचा खेळ आणि वर्ष नोंदवले जाते. त्यामुळे कोणत्या खेळाला किती सन्मान मिळाले, हे समजते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६