पद्मविभूषण

पद्मविभूषण हा भारताचा दुसरा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. तो १९५४ मध्ये सुरू झाला. तेव्हा त्याला पद्मविभूषण पहिला वर्ग असे म्हटले जात असे. १९५५ मध्ये त्याला सध्याचे नाव मिळाले. हा सन्मान 'असाधारण व विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो. दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला त्याची घोषणा होते. राष्ट्रपती हा पुरस्कार प्रदान करतात.

माहिती

तपशील	माहिती
सुरुवात	१९५४ (पद्मविभूषण, पहिला वर्ग)
नवे नाव	८ जानेवारी १९५५ च्या राष्ट्रपती अधिसूचनेने
क्रमांक	नागरी सन्मानांमध्ये दुसरा
कसाठी	असाधारण व विशिष्ट सेवा
घोषणा	प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला
प्रदान	राष्ट्रपती, सहसा मार्च–एप्रिलमध्ये
रोख रक्कम	नाही

पद्म पुरस्कारांची सुरुवात १९५४ मध्ये झाली. त्या वर्षी भारतरत्न आणि पद्मविभूषण हे दोन सन्मान सुरू झाले. पद्मविभूषणला तीन वर्ग होते.

पहिला वर्ग, दुसरा वर्ग आणि तिसरा वर्ग अशी त्यांची नावे होती. १९५५ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण, पद्मभूषण आणि पद्मश्री अशी नवी नावे देण्यात आली. हे बदल राष्ट्रपतींच्या अधिसूचनेने झाले.

इतिहास

१९५४ मध्ये पहिल्या वर्गाचे सहा सन्मान जाहीर झाले. भूतानचे महाराज जिग्मे दोर्जी वांगचुक यांची अधिसूचना १३ जानेवारी १९५४ रोजी आली. उर्वरित पाच नावे १५ ऑगस्ट १९५४ च्या अधिसूचनेत होती.

१९५४ नंतर हा पुरस्कार दरवर्षी जाहीर होत आला आहे. मात्र काही काळ खंड पडला. १९७८ आणि १९७९ मध्ये पुरस्कार देण्यात आले नाहीत. १९९३ ते १९९७ या काळातही पुरस्कार थांबले होते.

या खंडांनंतर पुन्हा पुरस्कार सुरू झाले. आज हे पुरस्कार दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला जाहीर होतात.

२०२६ पर्यंत सुमारे ३४० व्यक्तींना हा सन्मान मिळाला आहे. यात मरणोत्तर आणि परदेशी नागरिकांचाही समावेश आहे.

निवड प्रक्रिया

पद्म पुरस्कारांसाठी नामांकन सर्वांसाठी खुले असते. कोणताही नागरिक शिफारस करू शकतो. स्वतःची शिफारसही करता येते.

सर्व नामांकने पद्म पुरस्कार समितीकडे जातात. ही समिती पंतप्रधान दरवर्षी नेमतात. समितीचे अध्यक्षपद कॅबिनेट सचिवांकडे असते.

समितीत गृह सचिव, राष्ट्रपतींचे सचिव आणि चार ते सहा मान्यवर सदस्य असतात. समितीच्या शिफारसी पंतप्रधान आणि राष्ट्रपतींकडे मंजुरीसाठी जातात.

पुरस्कारांची घोषणा प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला होते. प्रदान समारंभ सहसा मार्च किंवा एप्रिलमध्ये राष्ट्रपती भवनात होतो. या समारंभात राष्ट्रपती सनद आणि पदक देतात.

पात्रता आणि क्षेत्रे

वंश, व्यवसाय, पद किंवा लिंग यांचा भेदभाव केला जात नाही. मात्र सरकारी नोकरदार या पुरस्कारांसाठी पात्र ठरत नाहीत. सार्वजनिक उपक्रमांतील कर्मचारीही यात येतात.

डॉक्टर आणि शास्त्रज्ञ यांना या बंधनातून सवलत आहे. हे पुरस्कार अनेक क्षेत्रांत दिले जातात. कला, समाजकार्य, सार्वजनिक व्यवहार, विज्ञान व अभियांत्रिकी आणि व्यापार व उद्योग यांचा त्यात समावेश आहे.

वैद्यक, साहित्य व शिक्षण, क्रीडा आणि नागरी सेवा हीही क्षेत्रे आहेत. याशिवाय 'इतर' या श्रेणीत भारतीय संस्कृतीचा प्रसार आणि वन्यजीव संरक्षण यांसारखे विषय येतात.

पद्म पुरस्कार सामान्यतः मरणोत्तर दिले जात नाहीत. अपवादात्मक प्रकरणांत सरकार विचार करू शकते. पद्मश्रीनंतर पद्मभूषण किंवा पद्मविभूषण मिळवण्यासाठी किमान पाच वर्षांचे अंतर असावे लागते.

पदकाचे स्वरूप

पदकावर मध्यभागी कमळाची आकृती कोरलेली असते. त्यावर 'पद्म' हा शब्द देवनागरीत असतो. खाली 'विभूषण' हा शब्द असतो.

पदकाच्या पाठीमागील बाजूस भारताचे राष्ट्रचिन्ह असते. ते प्लॅटिनमचे असते. त्यासोबत 'सत्यमेव जयते' हे ब्रीद देवनागरीत कोरलेले असते.

पुरस्कारासोबत रोख रक्कम मिळत नाही. राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीचे सनद आणि पदक असे त्याचे स्वरूप आहे. पदक सार्वजनिक आणि सरकारी कार्यक्रमांत परिधान करता येते.

पहिले मानकरी

१९५४ मध्ये पहिल्या वर्गाचे सन्मान सहा जणांना मिळाले. सत्येंद्रनाथ बोस हे भौतिकशास्त्रज्ञ होते. नंदलाल बोस हे चित्रकार होते.

झाकीर हुसैन हे शिक्षणतज्ज्ञ होते. ते पुढे भारताचे राष्ट्रपती झाले. बाळासाहेब गंगाधर खेर हे राजकारणी होते. व्ही. के. कृष्ण मेनन हे मुत्सदी होते.

सहावे नाव भूतानचे महाराज जिग्मे दोर्जी वांगचुक यांचे होते. त्यांची अधिसूचना इतरांपेक्षा आधी आली होती.

त्यानंतरच्या वर्षांत अनेक क्षेत्रांतील मान्यवरांना हा सन्मान मिळाला. १९५५ मध्ये धोंडो केशव कर्वे आणि जे. आर. डी. टाटा यांना सन्मान मिळाला.

आकडेवारी आणि उल्लेखनीय नोंदी

काही मानकऱ्यांनी हा सन्मान स्वीकारण्यास नकार दिला आहे. पी. एन. हक्सर, विलायत खान आणि ई. एम. एस. नंबूदिरीपाद यांचा त्यात समावेश आहे.

काहींनी पुरस्कार परत केला आहे. १९८६ मध्ये सन्मान मिळालेल्या बाबा आमटे यांनी १९९१ मध्ये तो परत केला. २०१५ मध्ये सन्मान मिळालेल्या प्रकाशसिंग बादल यांनी २०२० मध्ये पुरस्कार परत केला.

काही मरणोत्तर सन्मान मानकऱ्यांच्या कुटुंबीयांनी नाकारले. २०११ मध्ये लक्ष्मीचंद जैन आणि २०१६ मध्ये शरद जोशी यांच्या कुटुंबीयांचा यात समावेश आहे.

खेळाडूंमध्ये बुद्धिबळपटू विश्वनाथन आनंद यांना २००७ मध्ये हा सन्मान जाहीर झाला. हा सन्मान मिळवणारे ते पहिले खेळाडू ठरले. त्यानंतर अनेक क्रीडा क्षेत्रातील व्यक्तींना हा सन्मान मिळाला आहे.

तीन पद्म पुरस्कारांतील फरक

तीनही पद्म पुरस्कार एकाच योजनेतून येतात. मात्र त्यांचे दर्जे वेगळे आहेत. पद्मविभूषण सर्वोच्च, पद्मभूषण मध्यम आणि पद्मश्री सर्वात खालचा दर्जा आहे.

पद्मविभूषण 'असाधारण व विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो. पद्मभूषण 'उच्च दर्जाच्या विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो. पद्मश्री 'विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो.

शब्दांतील हा फरकच दर्जाचे वर्णन करतो. तिन्ही पुरस्कारांची निवड प्रक्रिया मात्र एकच आहे. एकाच समितीकडून तिन्हींची शिफारस केली जाते.

पद्मविभूषण मिळालेली व्यक्ती पुढे भारतरत्नासाठी विचारात घेतली जाऊ शकते. मात्र असे होणे अनिवार्य नाही. दोन्ही सन्मानांचे स्वतंत्र निकष आहेत.

परदेशी आणि मरणोत्तर मानकरी

परदेशी नागरिक, अनिवासी भारतीय आणि भारतीय वंशाचे लोकही या सन्मानासाठी पात्र आहेत. १९५४ मध्ये भूतानच्या महाराजांना हा सन्मान मिळाला होता.

पुढील वर्षांत अनेक परदेशी नागरिकांना हा सन्मान मिळाला. त्यांच्या संख्येची स्वतंत्र नोंद ठेवली जाते. पुरस्काराच्या वार्षिक यादीत हा तपशील नमूद केला जातो.

पद्म पुरस्कार सामान्यतः मरणोत्तर दिले जात नाहीत. मात्र अत्यंत योग्य प्रकरणांत सरकार विचार करू शकते. मृत्यू अगदी अलीकडील असल्यास अशी शक्यता असते.

मरणोत्तर सन्मानाच्या बाबतीत कुटुंबीय पुरस्कार स्वीकारतात. काही प्रकरणांत कुटुंबीयांनी सन्मान नाकारल्याचीही उदाहरणे आहेत.

या सन्मानाची नोंद भारताच्या पुरस्कार इतिहासात महत्त्वाची मानली जाते. अनेक अभ्यासक या यादीचा समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून अभ्यास करतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६