पद्मभूषण

पद्मभूषण हा भारताचा तिसरा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. तो १९५४ मध्ये पद्मविभूषण दुसरा वर्ग या नावाने सुरू झाला. १९५५ मध्ये त्याला पद्मभूषण असे नाव मिळाले. हा सन्मान 'उच्च दर्जाच्या विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो. दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला त्याची घोषणा होते. राष्ट्रपती हा पुरस्कार प्रदान करतात.

माहिती

तपशील	माहिती
सुरुवात	१९५४ (पद्मविभूषण, दुसरा वर्ग)
नवे नाव	८ जानेवारी १९५५
क्रमांक	नागरी सन्मानांमध्ये तिसरा
कसाठी	उच्च दर्जाची विशिष्ट सेवा
घोषणा	प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला
प्रदान	राष्ट्रपती, सहसा मार्च–एप्रिलमध्ये
रोख रक्कम	नाही

१९५४ मध्ये पद्म पुरस्कार तीन वर्गांत सुरू झाले. दुसऱ्या वर्गात त्या वर्षी २३ नावे होती. त्यात शास्त्रज्ञ, अभियंते, साहित्यिक आणि प्रशासकीय अधिकाऱ्यांचा समावेश होता.

१९५५ मध्ये नावे बदलल्यानंतर हा वर्ग पद्मभूषण झाला. तेव्हापासून हा सन्मान सातत्याने दिला जात आहे. १९७८, १९७९ आणि १९९३ ते १९९७ या काळात मात्र पुरस्कार देण्यात आले नाहीत.

इतिहास

पद्म पुरस्कारांची सुरुवात भारतरत्नासोबतच झाली. १९५४ मध्ये दोन्ही सन्मान सुरू झाले. सुरुवातीला पद्मविभूषणला तीन वर्ग होते.

पहिला वर्ग सर्वोच्च होता. दुसरा वर्ग त्याखालोखाल होता. तिसरा वर्ग सर्वात खालचा होता. १९५५ च्या अधिसूचनेने या तीन वर्गांना स्वतंत्र नावे मिळाली.

आज पद्मभूषण हा भारतरत्न आणि पद्मविभूषणानंतरचा सन्मान आहे. तो पद्मश्रीच्या वर येतो. या क्रमानेच पुरस्कारांची श्रेणी ठरते.

१९५४ ते आजपर्यंत सुमारे १,३०० व्यक्तींना हा सन्मान मिळाला आहे. हा आकडा वर्षानुवर्षे वाढत आहे.

निवड प्रक्रिया

पद्म पुरस्कारांसाठी नामांकन खुले असते. राज्य सरकारे, केंद्रीय मंत्रालये आणि संस्थांकडून शिफारसी मागवल्या जातात. व्यक्ती स्वतःही शिफारस करू शकतात.

सर्व शिफारसी पद्म पुरस्कार समितीकडे जातात. पंतप्रधान ही समिती दरवर्षी नेमतात. कॅबिनेट सचिव समितीचे अध्यक्ष असतात.

समितीत गृह सचिव आणि राष्ट्रपतींचे सचिव असतात. चार ते सहा मान्यवर सदस्यही असतात. समितीच्या शिफारसी पंतप्रधान आणि राष्ट्रपतींकडे मंजुरीसाठी जातात.

निवडीत व्यक्तीच्या आयुष्यभराच्या कामगिरीकडे पाहिले जाते. केवळ उत्कृष्टता नव्हे, तर त्याहून अधिक काही अपेक्षित असते, असे गृह मंत्रालयाच्या उत्तरांत नमूद आहे.

पात्रता आणि क्षेत्रे

सर्व नागरिक पात्र असतात. वंश, व्यवसाय, पद किंवा लिंग याचा भेदभाव केला जात नाही. सरकारी नोकरदार मात्र सामान्यतः पात्र ठरत नाहीत.

डॉक्टर आणि शास्त्रज्ञ यांना सवलत आहे. त्यांना हा पुरस्कार मिळू शकतो. सार्वजनिक उपक्रमांतील कर्मचाऱ्यांना ही सवलत लागू नाही.

हे पुरस्कार अनेक क्षेत्रांत दिले जातात. कला, समाजकार्य, सार्वजनिक व्यवहार, विज्ञान व अभियांत्रिकी आणि व्यापार व उद्योग यांचा त्यात समावेश आहे. वैद्यक, साहित्य व शिक्षण, क्रीडा आणि नागरी सेवा हीही क्षेत्रे आहेत.

पद्म पुरस्कार सामान्यतः मरणोत्तर दिले जात नाहीत. अपवादात्मक प्रकरणांत सरकार विचार करू शकते. पद्मश्रीनंतर हा सन्मान मिळवण्यासाठी किमान पाच वर्षांचे अंतर असावे लागते.

पदकाचे स्वरूप

पदकावर मध्यभागी कमळाची आकृती असते. त्यावर 'पद्म' हा शब्द देवनागरीत कोरलेला असतो. खाली 'भूषण' असा शब्द असतो.

पाठीमागील बाजूस राष्ट्रचिन्ह आणि 'सत्यमेव जयते' हे ब्रीद असते. पदकासोबत राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीचे सनद दिले जाते.

या पुरस्कारासोबत रोख रक्कम मिळत नाही. पदक सार्वजनिक आणि सरकारी कार्यक्रमांत परिधान करता येते. पुरस्काराचे स्वरूप केवळ सन्मानाचे असते.

पहिले मानकरी

१९५४ मध्ये दुसऱ्या वर्गात अनेक मान्यवरांचा समावेश होता. होमी जहांगीर भाभा हे भारतीय अणुसंशोधनाचे जनक मानले जातात. शांतीस्वरूप भटनागर हे वैज्ञानिक होते.

मैथिलीशरण गुप्त हे हिंदी कवी होते. ज्ञानचंद्र घोष हे शिक्षणतज्ज्ञ होते. अनेक अभियंते आणि प्रशासकीय अधिकाऱ्यांचाही यात समावेश होता.

पुढील वर्षांत विविध क्षेत्रांतील व्यक्तींना हा सन्मान मिळाला. १९५६ मध्ये हॉकीपटू ध्यानचंद यांना हा सन्मान मिळाला. सेवानिवृत्तीनंतर त्याच वर्षी हा पुरस्कार देण्यात आला.

साहित्य, संगीत आणि चित्रपट क्षेत्रांतील अनेकांना हा सन्मान मिळाला आहे. विज्ञान आणि वैद्यक क्षेत्रातील योगदानालाही हा सन्मान दिला जातो.

आकडेवारी आणि उल्लेखनीय मानकरी

व्यापार व उद्योग क्षेत्रातील अनेकांना हा सन्मान मिळाला आहे. २००० मध्ये रतन टाटा यांना पद्मभूषण मिळाला. २००५ मध्ये अझीम प्रेमजी यांना मिळाला.

समाजकार्यातील योगदानासाठीही हा सन्मान दिला जातो. १९९२ मध्ये अण्णा हजारे यांना पद्मभूषण मिळाला. त्याआधी १९९० मध्ये त्यांना पद्मश्री मिळाला होता.

क्रीडा क्षेत्रातील मानकऱ्यांची संख्या वाढत आहे. २०२० साठी बॅडमिंटनपटू पी. व्ही. सिंधू यांना पद्मभूषण जाहीर झाला. नोव्हेंबर २०२१ मध्ये त्यांना हा पुरस्कार प्रदान झाला.

२०२५ मध्ये १९ जणांना हा सन्मान जाहीर झाला. त्यात क्रीडा, कला, वैद्यक आणि सार्वजनिक व्यवहार या क्षेत्रांतील व्यक्तींचा समावेश होता. एकूण संख्या दरवर्षी बदलत असते.

तीन पद्म पुरस्कारांतील फरक

तीन पद्म पुरस्कार एकाच प्रणालीतून दिले जातात. त्यांचे दर्जे मात्र वेगळे आहेत. पद्मविभूषण सर्वोच्च, पद्मभूषण मध्यम आणि पद्मश्री सर्वात खालचा दर्जा आहे.

पद्मभूषण 'उच्च दर्जाच्या विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो. पद्मविभूषण 'असाधारण व विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो. पद्मश्री 'विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो.

तिन्हींची निवड प्रक्रिया समान आहे. पंतप्रधानांकडून नेमलेली समिती तिन्हींची शिफारस करते. राष्ट्रपती तिन्हींचे पुरस्कार प्रदान करतात.

एकाच व्यक्तीला क्रमाने तिन्ही पुरस्कार मिळू शकतात. मात्र प्रत्येक पुरस्कारांत किमान पाच वर्षांचे अंतर असावे लागते. हे अंतर नियमावलीत नमूद आहे.

क्रीडा आणि विज्ञान क्षेत्रातील मानकरी

क्रीडा क्षेत्रातील अनेकांना हा सन्मान मिळाला आहे. १९५६ मध्ये ध्यानचंद यांना हा पुरस्कार मिळाला. तो त्यांना लष्करातून सेवानिवृत्त झाल्यानंतर त्याच वर्षी देण्यात आला.

२०२० साठी पी. व्ही. सिंधू यांना हा सन्मान जाहीर झाला. २०२५ मध्ये हॉकीपटू पी. आर. श्रीजेश यांना पद्मभूषण जाहीर झाला. या यादीत क्रीडा क्षेत्राचा वाटा वाढत आहे.

विज्ञान आणि अभियांत्रिकी क्षेत्रातील तज्ज्ञांनाही हा सन्मान मिळतो. १९५४ मध्ये होमी भाभा आणि शांतीस्वरूप भटनागर यांना सन्मान मिळाला. संशोधन आणि शिक्षण यांतील योगदान यासाठी विचारात घेतले जाते.

वैद्यक क्षेत्रातील डॉक्टरांना या पुरस्कारासाठी पात्रतेची सवलत आहे. सरकारी रुग्णालयांत काम करणाऱ्या डॉक्टरांनाही हा सन्मान मिळू शकतो.

साहित्य आणि शिक्षण क्षेत्रातील योगदानही महत्त्वाचे मानले जाते. लेखक, कवी, पत्रकार आणि शिक्षक यांचा यात समावेश होतो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६