खेलरत्न पुरस्कार

खेलरत्न पुरस्कार हा भारताचा सर्वोच्च क्रीडा सन्मान आहे. हा पुरस्कार १९९१-९२ मध्ये सुरू झाला. तेव्हा त्याचे नाव 'राजीव गांधी खेलरत्न पुरस्कार' असे होते. ऑगस्ट २०२१ मध्ये त्याचे नाव बदलून 'मेजर ध्यानचंद खेलरत्न पुरस्कार' असे करण्यात आले. पहिला पुरस्कार बुद्धिबळपटू विश्वनाथन आनंद यांना मिळाला. हा पुरस्कार असामान्य आणि उत्कृष्ट कामगिरीसाठी दिला जातो. तो युवक कार्य व क्रीडा मंत्रालय दरवर्षी देते.

माहिती

तपशील	माहिती
पुरस्काराचे नाव	मेजर ध्यानचंद खेलरत्न पुरस्कार
सुरुवात	१९९१-९२
पूर्वीचे नाव	राजीव गांधी खेलरत्न पुरस्कार
नाव बदल	ऑगस्ट २०२१
देणारे	युवक कार्य व क्रीडा मंत्रालय
रोख रक्कम	२५ लाख रुपये
इतर वस्तू	पदक व प्रमाणपत्र
कोण पात्र	कोणत्याही मान्यताप्राप्त क्रीडा प्रकारातील खेळाडू
कालावधी	मागील ४ वर्षांतील कामगिरी
कोण देतो	भारताचे राष्ट्रपती
समारंभाचा दिवस	२९ ऑगस्ट
पहिले विजेते	विश्वनाथन आनंद (बुद्धिबळ)

पुरस्काराचा उद्देश खेळाडूचा दर्जा उंचावणे आणि समाजात त्याला योग्य स्थान देणे हा आहे. त्यामुळे हा केवळ आर्थिक सन्मान नाही.

पुरस्कारामुळे खेळाडूला प्रायोजक आणि प्रशिक्षणासाठी अधिक संधी मिळतात. त्याचा परिणाम पुढील स्पर्धांवरही दिसतो.

इतिहास

१९९१-९२ मध्ये सरकारने हा पुरस्कार सुरू केला. तेव्हा भारतात खेळाडूंसाठी हा सर्वोच्च नागरी सन्मान होता.

पहिला पुरस्कार विश्वनाथन आनंद यांना मिळाला. त्यानंतर अनेक ऑलिम्पिक आणि जागतिक स्तरावरील खेळाडूंना हा सन्मान मिळाला.

२०२१ मध्ये पंतप्रधानांनी या पुरस्काराचे नाव बदलण्याची घोषणा केली. हॉकीपटू मेजर ध्यानचंद यांच्या नावाने हा पुरस्कार ओळखला जाऊ लागला.

कोण पात्र

पुरस्कारासाठी खेळाडूने मागील चार वर्षांत असामान्य कामगिरी केलेली असावी. सातत्य आणि प्रभाव या दोन्हींचा विचार होतो.

ऑलिम्पिक, आशियाई क्रीडा, राष्ट्रकुल क्रीडा, विश्वचषक आणि विश्व अजिंक्यपद स्पर्धांतील यशाला प्राधान्य असते.

क्रिकेट, देशी खेळ आणि अपंग खेळाडूंचे खेळ यांचाही विचार केला जातो. त्यामुळे पुरस्काराचा व्याप वाढला आहे.

निवड कशी होते

खेळाडू ऑनलाइन पोर्टलवरून अर्ज करतात. शिफारशीची सक्ती नाही.

अर्जाची पडताळणी क्रीडा प्राधिकरणाकडे होते. तेथे कामगिरीची खात्री केली जाते.

मंत्रालय डोपिंगविषयक अहवाल मागवते. दोषी आढळल्यास अर्ज विचारात घेतला जात नाही.

अंतिम निवड सरकारने नेमलेली समिती करते. समितीची शिफारस मंत्रालयाकडे जाते आणि नंतर मान्यता मिळते.

पुरस्काराचे स्वरूप

पुरस्कारात पदक, प्रमाणपत्र आणि २५ लाख रुपये रोख रक्कम दिली जाते. रक्कम काळानुसार वाढवली गेली आहे.

पुरस्कार सहसा एका खेळाडूला दिला जातो. काही वर्षी सामायिक किंवा अनेक खेळाडूंना हा सन्मान मिळाला आहे.

समारंभ २९ ऑगस्टला राष्ट्रपती भवनात होतो. त्याच दिवशी अर्जुन, द्रोणाचार्य आणि तेनसिंग नोर्गे पुरस्कारही दिले जातात.

इतर पुरस्कारांशी तुलना

अर्जुन पुरस्कार सातत्यपूर्ण कामगिरीसाठी दिला जातो. खेलरत्न असामान्य कामगिरीसाठी दिला जातो.

द्रोणाचार्य पुरस्कार प्रशिक्षकांसाठी आहे. खेलरत्न केवळ खेळाडूंसाठी आहे.

रकमेतही फरक आहे. खेलरत्नला २५ लाख रुपये आणि अर्जुनला १५ लाख रुपये मिळतात.

महत्त्व

हा सन्मान मिळाल्यावर खेळाडूची ओळख देशभर पसरते. मुलांसाठी तो खेळाडू आदर्श बनतो.

पुरस्कारामुळे खेळाडूला पुढील स्पर्धांसाठी प्रेरणा मिळते. काही जणांनी पुरस्कारानंतर आपली कामगिरी आणखी सुधारली.

पुरस्कार सरकारी धोरणातही बदल घडवतो. खेळाडूंसाठी प्रशिक्षण सुविधा वाढवण्याच्या मागण्या यातून पुढे येतात.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

पुरस्कार कोण देते? युवक कार्य व क्रीडा मंत्रालय.

रक्कम किती आहे? २५ लाख रुपये, पदक आणि प्रमाणपत्र.

पहिले विजेते कोण? विश्वनाथन आनंद, १९९१-९२ मध्ये.

पुरस्काराचे नाव का बदलले? २०२१ मध्ये हॉकीपटू मेजर ध्यानचंद यांच्या नावाने हा पुरस्कार ओळखला जाऊ लागला.

पुरस्काराची प्रक्रिया

पुरस्कारासाठी अर्ज ऑनलाइन मागवले जातात. शिफारशीची सक्ती नाही.

अर्जाची छाननी समिती करते. समितीत क्रीडा तज्ज्ञ आणि मान्यवर असतात.

समितीची शिफारस मंत्रालयाकडे जाते. त्यानंतर मंत्र्यांची मान्यता घेतली जाते.

नाव जाहीर झाल्यावर समारंभाची तयारी होते. समारंभ २९ ऑगस्टला राष्ट्रपती भवनात होतो.

पुरस्काराचा परिणाम

पुरस्कारामुळे खेळाडूला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळते. प्रायोजक आणि प्रशिक्षणासाठी अधिक संधी उपलब्ध होतात.

काही खेळाडूंनी पुरस्कारानंतर आपली कामगिरी आणखी सुधारली. त्यामुळे पुरस्कार हा प्रवासाचा शेवट नसून सुरुवात ठरतो.

पुरस्कारामुळे खेळाडूंच्या कुटुंबाचाही आत्मविश्वास वाढतो. पालक मुलांना खेळासाठी प्रोत्साहन देतात.

इतर नोंदी

पुरस्काराची रक्कम सुरुवातीपासून वाढवली गेली आहे. आज ती २५ लाख रुपये आहे.

पुरस्काराचे स्वरूप केवळ आर्थिक नाही. पदक आणि प्रमाणपत्र ही कायमस्वरूपी ओळख ठरते.

पुरस्कारविजेत्यांची यादी मंत्रालयाच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध असते. त्यामुळे माहिती तपासणे सोपे होते.

नाव बदलाची चर्चा

नाव बदलाची घोषणा पंतप्रधानांनी केली. अनेक नागरिकांनी हॉकीपटूंच्या नावाने पुरस्काराचे नाव ठेवण्याची विनंती केली होती.

काहींनी या बदलावर टीका केली. राजकीय हेतू असल्याचा आरोपही झाला.

तरीही नवे नाव लवकर लोकप्रिय झाले. पुरस्काराच्या नावातून हॉकीचा इतिहास पुढे आला.

ध्यानचंद यांचे योगदान

मेजर ध्यानचंद यांनी १९२६ ते १९४९ या काळात हॉकी खेळली. त्यांनी तीन ऑलिम्पिकमध्ये सुवर्णपदके जिंकली.

१९२८, १९३२ आणि १९३६ अशी त्यांची सुवर्णपदकांची मालिका होती. त्यांच्या खेळामुळे भारताला जगभर ओळख मिळाली.

त्यांचे नाव 'हॉकीचे जादूगार' असे झाले. २००२ मध्ये दिल्लीतील स्टेडियमला त्यांचे नाव देण्यात आले.

पुरस्काराची यादी

आतापर्यंत अनेक खेळाडूंना हा सन्मान मिळाला आहे. त्यात बुद्धिबळ, बॅडमिंटन, नेमबाजी, कुस्ती, हॉकी आणि अ‍ॅथलेटिक्स या खेळांतील खेळाडू आहेत.

महिला खेळाडूंनाही हा सन्मान मिळाला आहे. त्यामुळे महिला क्रीडेला प्रोत्साहन मिळाले आहे.

पुरस्कारविजेत्यांची यादी मंत्रालयाच्या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे. ती दरवर्षी अद्ययावत केली जाते.

पुरस्काराचे स्वरूप व नोंदी

पदक हे कायमस्वरूपी सन्मानचिन्ह आहे. ते घरी जतन करून ठेवले जाते.

प्रमाणपत्रावर विजेत्याचे नाव आणि वर्ष नमूद असते.

पुरस्कारविजेत्यांची यादी दरवर्षी अद्ययावत केली जाते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६