राजीव गांधी

राजीव गांधी हे भारताचे सर्वात तरुण पंतप्रधान होते. त्यांचा जन्म २० ऑगस्ट १९४४ रोजी मुंबईत झाला. ते इंदिरा गांधी यांचे मोठे पुत्र होते. १९८४ मध्ये आईच्या हत्येनंतर ते पंतप्रधान झाले. १९८९ पर्यंत ते त्या पदावर राहिले. १९९१ मध्ये तामिळनाडूत निवडणूक प्रचारादरम्यान त्यांची हत्या झाली.

माहिती

वयाच्या चाळिशाव्या वर्षी ते पंतप्रधान झाले. राजकारणात येण्यापूर्वी त्यांनी व्यावसायिक वैमानिक म्हणून काम केले होते. त्यांच्या कारकिर्दीत संगणक आणि दूरसंचार यांवर विशेष भर देण्यात आला.

त्यांनी प्रशासनातील जुनी पद्धत बदलण्याचा प्रयत्न केला. युवा नेत्यांच्या रूपात त्यांच्याकडून मोठ्या अपेक्षा होत्या. मात्र काही आर्थिक वादांमुळे त्यांची प्रतिमा कमकुवत झाली.

सुरुवातीचे जीवन

राजीव यांचे शालेय शिक्षण देहरादून येथील दून स्कूलमध्ये झाले. पुढे ते इंग्लंडला गेले. तेथे केंब्रिज आणि लंडनमधील इंपीरियल कॉलेजमध्ये त्यांनी अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतले.

तेथून परतल्यावर त्यांनी इंडियन एअरलाइन्समध्ये वैमानिक म्हणून काम सुरू केले. १९६८ मध्ये सोनिया गांधी यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. त्यांना राहुल आणि प्रियांका ही दोन मुले आहेत.

वैमानिक म्हणून त्यांनी काही वर्षे काम केले. राजकारणात प्रवेश झाला तेव्हा त्यांचा प्रशासनाचा अनुभव मर्यादित होता.

शालेय शिक्षणानंतर त्यांनी पुढील अभ्यासासाठी परदेश गमन केले. तेथे त्यांना अभियांत्रिकीची आवड निर्माण झाली.

पदवी पूर्ण न करताच त्यांनी भारतात परतण्याचे ठरवले. पुढे त्यांनी उड्डाण प्रशिक्षण घेतले.

राजकीय प्रवेश

१९८० मध्ये बंधू संजय गांधींचे अपघाती निधन झाले. त्यानंतर त्यांना राजकारणात उतरावे लागले. १९८१ मध्ये ते अमेठीतून लोकसभेवर निवडून आले.

३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी आईच्या हत्येनंतर त्याच दिवशी त्यांनी पंतप्रधानपदाची शपथ घेतली. डिसेंबर १९८४ च्या निवडणुकीत काँग्रेसला मोठा बहुमत मिळाले.

निवडणुकीपूर्वी देशभरात हिंसाचार झाला होता. शांतता प्रस्थापित करणे हे पहिले आव्हान होते.

१९८४ मध्ये आईच्या हत्येनंतर देशात तणाव होता. शीखविरोधी हिंसाचार थांबवण्यासाठी पावले उचलण्यात आली.

या दंगलीची चौकशी नंतर एका आयोगाने केली. त्याचा अहवाल पुढील काळात सादर झाला.

पंतप्रधानपद

त्यांनी प्रशासनातील कार्यपद्धती सुधारण्यास सुरुवात केली. आर्थिक धोरणात नियंत्रण कमी करण्याकडे त्यांचा कल होता. तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवण्यावर भर देण्यात आला.

संगणकीकरणाला चालना दिली गेली. मतदानाचे वय अठरा वर्षे करण्याची घटनादुरुस्ती त्यांच्या काळात मंजूर झाली. पंचायतींना घटनात्मक दर्जा देण्याची प्रक्रियाही सुरू झाली.

शिक्षणाच्या क्षेत्रात नवीन धोरणाची चर्चा सुरू झाली. ग्रामीण भागातील रोजगार कार्यक्रमांवरही भर देण्यात आला.

१९८६ मध्ये जवाहर नवोदय विद्यालय योजना सुरू झाली. ग्रामीण भागातील हुशार विद्यार्थ्यांसाठी ही योजना होती.

त्यांच्या काळात सार्वजनिक क्षेत्रातील कंपन्यांसाठी नवीन धोरणाची चर्चा झाली. करप्रणाली सुधारण्याचे प्रयत्नही झाले.

प्रमुख घडामोडी

१९८७ मध्ये भारत आणि श्रीलंका यांच्यात करार झाला. त्यानंतर भारतीय शांतीदल श्रीलंकेत पाठवण्यात आले. या निर्णयाचा दीर्घकालीन राजकीय परिणाम झाला.

१९८९ मध्ये बोफोर्ससारखे आर्थिक गैरव्यवहाराचे आरोप चर्चेत आले. यामुळे सरकारची प्रतिमा कमकुवत झाली.

१९८५ मध्ये एका न्यायालयीन निर्णयाने विवाहित मुस्लिम महिलांच्या पोटगीचा प्रश्न उपस्थित झाला. यावरून सरकारवर टीका झाली.

१९८६ मध्ये ग्राहक संरक्षण कायदा करण्यात आला. सामान्य ग्राहकांच्या हक्कांसाठी हा कायदा महत्त्वाचा ठरला.

त्याच वर्षी पर्यावरण संरक्षण कायदाही करण्यात आला. पर्यावरणाच्या प्रश्नांना यामुळे कायदेशीर चौकट मिळाली. १९८९ च्या निवडणुकीत काँग्रेसचा पराभव झाला.

पराभवानंतर ते विरोधी पक्षनेते झाले.

आसाम करार आणि मिझोराम करार यांसारख्या प्रयत्नांनी काही प्रादेशिक वाद सोडवले गेले.

त्यांच्या कारकिर्दीवर केंद्रीकरणाची आणि निर्णय घेण्यातील घाईची टीका झाली.

१९८९ मध्ये त्यांनी निवडणुकीत पराभव पत्करला. त्यानंतर ते विरोधी बाकावर बसले. १९९० च्या अखेरीस त्यांनी ते पद सोडले. त्यानंतर काही महिन्यांतच त्यांची हत्या झाली.

हत्या

२१ मे १९९१ रोजी श्रीपेरंबदूर येथे निवडणूक प्रचारादरम्यान स्फोटात त्यांची हत्या झाली. या स्फोटात त्यांच्यासह अनेक लोकांचे बळी गेले.

लिबरेशन टायगर्स ऑफ तमिळ ईलम या संघटनेशी संबंधित व्यक्तीने हा स्फोट घडवला, असे न्यायालयीन निष्कर्षात म्हटले आहे. या प्रकरणात नंतर अनेकांना शिक्षा झाली.

त्यांच्या मृत्यूनंतर निवडणुका पुढे ढकलण्यात आल्या. पुढे पी. व्ही. नरसिंह राव यांच्या नेतृत्वात सरकार स्थापन झाले.

त्यांच्या नावाने अनेक पुरस्कार दिले जातात. राजीव गांधी सद्भावना पुरस्कार हे त्यापैकी एक आहे.

वारसा

१९९१ मध्ये त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न देण्यात आले. दूरसंचार आणि संगणक क्षेत्रातील बदल त्यांच्या कारकिर्दीची ओळख मानले जातात.

त्यांच्या नावाने अनेक पुरस्कार आणि संस्था उभारल्या गेल्या आहेत. पंचायती राज व्यवस्थेच्या बळकटीकरणाचे श्रेय अनेकदा त्यांच्या काळातील पावलांना दिले जाते.

दूरसंचार क्रांतीची सुरुवात त्यांच्या काळात झाली, असे अनेक अभ्यासात म्हटले आहे. त्यांना तरुण नेता म्हणून ओळखले जात होते.

त्यांना राजकारणाचा अनुभव कमी होता. तरीही त्यांनी प्रशासन सुधारण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या हत्येमुळे देशाच्या राजकारणात मोठा बदल झाला. त्यांचे योगदान आणि मर्यादा यांची चर्चा आजही सुरू असते.

त्यांची हत्या झाली तेव्हा ते सत्तेत नव्हते. तरीही देशभर शोक व्यक्त झाला.

मूल्यमापन

राजीव गांधींच्या काळातील काही कायदे आजही लागू आहेत. ग्राहक संरक्षण आणि पर्यावरण या दोन्ही क्षेत्रांतील कायदे महत्त्वाचे ठरले. शिक्षणाच्या क्षेत्रातही नव्या योजना सुरू झाल्या.

त्यांना राजकारणाचा अनुभव कमी होता, हे त्यांच्या विरोधकांनीही मान्य केले आहे. तरीही त्यांनी प्रशासन सुधारण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या हत्येमुळे देशाच्या राजकारणात मोठा बदल झाला.

संदर्भ

1. पंतप्रधान कार्यालय — राजीव गांधी
2. Britannica — Rajiv Gandhi
3. राजीव गांधी फाउंडेशन
4. भारत सरकार — भारतरत्न
5. आझादी का अमृत महोत्सव — संस्कृती मंत्रालय

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६