मेक्सिको

मेक्सिको (अधिकृत नाव: युनायटेड मेक्सिकन स्टेट्स) हा उत्तर अमेरिकेच्या दक्षिण भागातील एक मोठा देश आहे. उत्तरेस अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने, दक्षिणेस ग्वाटेमाला व बेलीझ आणि पश्चिमेस प्रशांत महासागर अशी त्याची सीमा आहे. देशाची राजधानी मेक्सिको सिटी ही जगातील सर्वाधिक लोकसंख्येच्या शहरांपैकी एक आहे. लोकसंख्या सुमारे तेरा कोटी असून बहुसंख्य लोक स्पॅनिश भाषा बोलतात; तसेच सुमारे साठहून अधिक स्थानिक भाषा अधिकृत मानल्या जातात. मेक्सिको हा स्पॅनिश भाषिक जगातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा देश आहे. त्याची संस्कृती स्थानिक माया व अ‍ॅझ्टेक परंपरा आणि स्पॅनिश वसाहतीच्या वारशाच्या संगमातून घडली आहे.

माहिती

मेक्सिकोचे क्षेत्रफळ सुमारे वीस लाख चौरस किलोमीटर आहे. देशाच्या मध्यभागातून सिएरा माद्रेच्या उंच पर्वतरांगा उत्तर-दक्षिण पसरल्या आहेत आणि त्यांच्यामध्ये उंच पठार आहे. पूर्वेस युकातानचा द्वीपकल्प व कॅरिबियन समुद्र, तर वायव्येस सोनोरा व बाहा कॅलिफोर्निया हे कोरडे प्रदेश आहेत. देश भूकंप व ज्वालामुखीच्या दृष्टीने अस्थिर भागात आहे; पोपोकातेपेटल हा सक्रिय ज्वालामुखी याचे उदाहरण आहे. प्रशासकीयदृष्ट्या देश एकतीस राज्ये व राजधानीचा स्वायत्त प्रदेश अशा बत्तीस घटकांत विभागला आहे. अधिकृत चलन मेक्सिकन पेसो आहे.

देशात संघराज्यीय प्रजासत्ताक पद्धत आहे. राष्ट्रपती हा राज्यप्रमुख व सरकारप्रमुख दोन्ही असतो आणि सहा वर्षांचा कार्यकाळ भोगतो; पुन्हा निवडणूक घेण्यास मनाई आहे. द्विगृही संसदेत सेनेट व प्रतिनिधींचे सभागृह असतात. प्रत्येक राज्याला स्वतःचे संविधान व विधानमंडळ आहे, मात्र संरक्षण, परराष्ट्र व्यवहार व चलन यावर केंद्राचे नियंत्रण असते.

माया व अ‍ॅझ्टेक परंपरा

युरोपीय लोक येण्यापूर्वी या भूभागावर अनेक प्रगत संस्कृती फोफावल्या होत्या. युकातान व मध्य अमेरिकेत माया संस्कृतीने मोठी शहरे, दगडी मंदिरे, गणित व खगोलशास्त्रातील अचूक गणना आणि स्वतःची लिपी विकसित केली. मध्य मेक्सिकोत टेओतिहुआकान हे प्राचीन महानगर उभे राहिले. त्यानंतर अ‍ॅझ्टेक लोकांनी तेहोतिहुआकान या सरोवरातील बेटावर आपली राजधानी तेनोच्तित्लान उभारली, जिथे आज मेक्सिको सिटी आहे. अ‍ॅझ्टेक साम्राज्य शेती, करवसुली व व्यापारावर आधारित होते आणि त्यांची धार्मिक परंपरा विधिविधानांनी समृद्ध होती. चिचेन इत्सा, तेओतिहुआकान व मेक्सिको सिटीचे ऐतिहासिक केंद्र ही या वारशाची साक्ष आजही देतात.

स्पॅनिश वसाहत व स्वातंत्र्य

१५२१ मध्ये हर्नान कोर्तेस याच्या नेतृत्वाखालील स्पॅनिश सैन्याने अ‍ॅझ्टेक साम्राज्याचा पराभव केला आणि पुढील तीन शतके हा भूभाग 'न्यू स्पेन' या नावाने स्पॅनिश साम्राज्याचा भाग राहिला. या काळात स्पॅनिश भाषा, ख्रिश्चन धर्म, नवीन पिके व खाणकामाची व्यवस्था रुजली; त्याचबरोबर स्थानिक लोकसंख्येवर रोगराई, जबरदस्तीचे काम व शोषण यांचा मोठा परिणाम झाला.

१८१० मध्ये मिगेल हिदाल्गो यांनी स्वातंत्र्याचा इशारा दिला आणि दीर्घ लढ्यानंतर १८२१ मध्ये मेक्सिको स्वतंत्र झाला. पुढील शतकात देशाला राजकीय अस्थिरता, परदेशी हस्तक्षेप आणि अमेरिकेशी झालेले युद्ध यांना तोंड द्यावे लागले; या युद्धात देशाचा उत्तरेकडील मोठा भूभाग गमावला. १९१० ते १९२० या काळातील मेक्सिकन क्रांतीने जमीनदारी व सामाजिक विषमतेविरुद्ध मोठी चळवळ उभी केली आणि त्यातून आजच्या घटनेचा पाया तयार झाला.

अर्थव्यवस्था

मेक्सिको ही लॅटिन अमेरिकेतील सर्वात मोठ्या अर्थव्यवस्थांपैकी एक आहे. १९९४ मध्ये उत्तर अमेरिकी मुक्त व्यापार करार झाल्यानंतर देशाचा अमेरिकेशी व्यापार झपाट्याने वाढला आणि आज देशाचा मोठा भाग उत्पादन व निर्यातीवर आधारित आहे. उत्तरेकडील सीमेवरील कारखाने, ऑटोमोबाइल उद्योग, इलेक्ट्रॉनिक्स व औषधनिर्मिती ही प्रमुख क्षेत्रे आहेत. तेल व वायू हा महत्त्वाचा सार्वजनिक क्षेत्राचा उद्योग असून तो राष्ट्रीय कंपनीमार्फत चालवला जातो.

देशाच्या परकीय मुद्रा उत्पन्नात परदेशात काम करणाऱ्या मेक्सिकन नागरिकांनी पाठवलेल्या पैशांचा वाटा लक्षणीय असून तो सुमारे साठ अब्ज डॉलरहून अधिक असल्याचा अंदाज व्यक्त केला जातो. चांदी उत्पादनात मेक्सिको जगात आघाडीवर आहे आणि ॲव्होकॅडो, टोमॅटो, कॉफी व गूळ यासारख्या कृषी उत्पादनांची निर्यात मोठी आहे. अर्थव्यवस्थेसमोरील आव्हानांमध्ये अनौपचारिक कामगारांचे मोठे प्रमाण, प्रादेशिक विषमता, गुन्हेगारी व हिंसाचार आणि पाण्याची कमतरता यांचा समावेश होतो.

संस्कृती

मेक्सिकन संस्कृतीत स्थानिक व युरोपीय परंपरांचे मिश्रण स्पष्ट दिसते. 'दिया दे मुएर्तोस' अर्थात मृतांचा दिवस हा नोव्हेंबरमधील महत्त्वाचा सण असून त्यात पूर्वजांचे स्मरण फुलांनी, दिव्यांनी व विशेष खाद्यपदार्थांनी केले जाते. युनेस्कोने मेक्सिकन खाद्यसंस्कृतीला मानवतेचा अमूर्त वारसा म्हणून मान्यता दिली आहे; मका, राजमा, मिरची व ॲव्होकॅडो हे तिचे आधारस्तंभ आहेत. मारियाची संगीत, रंगीत भरतकाम, भिंतीवरील चित्रे व सणांची परंपरा देशाची ओळख आहे.

साहित्य व कलेत ओक्ताव्हियो पाझ यांना नोबेल पुरस्कार मिळाला आहे, तर फ्रिदा काह्लो व दिएगो रिव्हेरा या कलाकारांचे योगदान जागतिक आहे. फुटबॉल हा सर्वाधिक लोकप्रिय खेळ असून देशाने तीन वेळा जागतिक करंडक स्पर्धेचे आयोजन केले आहे. बॉक्सिंगमध्येही मेक्सिकन खेळाडूंनी मोठे यश मिळवले आहे. शिक्षणाचा प्रसार वाढला असला, तरी ग्रामीण भागात शालेय शिक्षणाची गुणवत्ता व पुढील शिक्षणाच्या संधी यांत मोठी तफावत आढळते.

शहरी जीवन व पर्यटन

मेक्सिको सिटी, ग्वादालाहारा, मॉन्तेरे व प्वेब्ला ही प्रमुख शहरे आहेत. राजधानीचा परिसर जगातील सर्वाधिक लोकसंख्येच्या महानगरांमध्ये मोजला जातो आणि तेथे वाहतूक, वायूप्रदूषण व पाणीपुरवठा हे मोठे प्रशासकीय प्रश्न आहेत. पर्यटनात कॅन्कून व रिव्हेरा माया येथील समुद्रकिनारे, चिचेन इत्साची पिरॅमिडे, ओआहाकाची वसाहतकालीन नगरी आणि बाहा कॅलिफोर्नियातील व्हेल निरीक्षण ही प्रमुख आकर्षणे आहेत. युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत मेक्सिकोची अनेक स्थळे समाविष्ट असून त्यात प्राचीन नगरांचा मोठा वाटा आहे. पर्यटनामुळे अनेक किनारी भागांत रोजगार निर्माण झाला आहे, तथापि अतिपर्यटन व पर्यावरणाची हानी ही चिंतेची बाब ठरली आहे.

स्थलांतर

अमेरिकेच्या सीमेलगत असल्यामुळे स्थलांतर हा मेक्सिकोच्या राजकारण व अर्थव्यवस्थेतील केंद्रीय विषय राहिला आहे. कामाच्या संधींसाठी मोठ्या संख्येने मेक्सिकन नागरिक अमेरिकेत जातात आणि त्यांच्याकडून येणारा पैसा अनेक कुटुंबांचा आधार आहे. सीमेपलीकडील स्थलांतराचे नियंत्रण, परत पाठवले जाणारे नागरिक आणि मध्य अमेरिकेतून होणारा स्थलांतराचा ओघ या विषयांवर दोन्ही देशांत सातत्याने चर्चा होते.

संदर्भ

1. ब्रिटॅनिका — मेक्सिको
2. मेक्सिको सरकार — अधिकृत संकेतस्थळ
3. युनेस्को जागतिक वारसा — मेक्सिको
4. जागतिक बँक — मेक्सिको देश माहिती
5. मेक्सिको पर्यटन मंडळ
6. संयुक्त राष्ट्रसंघ — सदस्य देश

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६