बुद्धिबळ

बुद्धिबळ हा दोन खेळाडूंमध्ये खेळला जाणारा बुद्धिचातुर्याचा खेळ आहे. याचा उगम भारतात झाला, असे सामान्यतः मानले जाते आणि सहाव्या शतकातील चतुरंग हा या खेळाचा पूर्वज मानला जातो. पुढे तो पर्शियामध्ये शतरंज या नावाने गेला आणि तेथून युरोपात पसरला. आजच्या स्वरूपातील नियम १९ व्या शतकात स्थिरावले. आंतरराष्ट्रीय बुद्धिबळ महासंघाची स्थापना १९२४ मध्ये पॅरिसमध्ये झाली. जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धा १८८६ पासून खेळली जाते. भारताने या खेळात जागतिक स्तरावर मोठे यश मिळवले आहे.

माहिती

बुद्धिबळाचा खेळ ६४ चौरसांच्या चौथऱ्यावर खेळला जातो. प्रत्येक खेळाडूकडे सोळा मोहरे असतात. त्यात एक राजा, एक वजीर, दोन हत्ती, दोन उंट, दोन घोडे आणि आठ प्यादे असतात.

खेळाचा उद्देश प्रतिस्पर्ध्याच्या राजाला शह-मात देणे हा आहे. राजावर प्रतिस्पर्ध्याच्या मोहऱ्याचा थेट हल्ला झाला की त्याला 'शह' म्हणतात. त्या शहातून बाहेर पडण्यासाठी कोणतीही कायदेशीर चाल उपलब्ध नसल्यास ती स्थिती 'शह-मात' ठरते. राजाला प्रत्यक्ष पकडले जात नाही; शह-मात झाल्यावर सामना संपतो.

खेळाची सुरुवात पांढऱ्या मोहऱ्यांचा खेळाडू पहिली चाल करून करतो. स्पर्धांमध्ये प्रत्येक खेळाडूला ठराविक वेळ दिला जातो आणि प्रत्येक चालीसाठी घड्याळ वापरले जाते. एखाद्या खेळाडूची वेळ संपल्यास तो सामान्यतः सामना हरतो; मात्र प्रतिस्पर्ध्याकडे कोणत्याही कायदेशीर मार्गाने मात देण्याची शक्यता नसेल, तर सामना बरोबरीत सुटू शकतो.

मोहरे आणि त्यांची हालचाल

प्रत्येक मोहऱ्याची हालचाल ठरलेली असते. राजा एका घरात कोणत्याही दिशेने जाऊ शकतो. वजीर सर्व दिशांना कितीही घरे जाऊ शकतो. हत्ती सरळ रेषेत आणि उंट तिरप्या दिशेने हालचाल करतो.

घोडा हा एकमेव मोहरा आहे जो इतर मोहऱ्यांवरून उडी मारू शकतो. प्यादा प्रतिस्पर्ध्याच्या शेवटच्या रांगेत पोहोचल्यास त्याचे वजीर, हत्ती, उंट किंवा घोडा यांपैकी एका मोहऱ्यात रूपांतर करता येते. या प्रक्रियेला प्याद्याचे पदोन्नतीकरण म्हणतात.

विशेष नियम

खेळात काही विशेष नियम आहेत. राजा आणि हत्ती यांची विशेष संयुक्त चाल 'किल्लाबंदी' (कॅसलिंग) म्हणून ओळखली जाते. या हालचालीत राजा दोन घरे हलतो आणि हत्ती त्याच्या पलीकडे येतो.

प्यादा सुरुवातीच्या घरातून एका चालीत दोन घरे पुढे गेल्यावर तो प्रतिस्पर्ध्याच्या प्याद्याच्या शेजारी आला, तर प्रतिस्पर्ध्याचा प्यादा त्याला जणू तो एकच घर पुढे गेला होता अशा प्रकारे पकडू शकतो. या विशेष चालीला 'एन पासाँ' म्हणतात आणि ती लगेच पुढील चालीतच करता येते.

एकच स्थिती समान खेळाडूची चाल असताना तीन वेळा उद्भवल्यास खेळाडू बरोबरीचा दावा करू शकतो. तसेच दोन्ही खेळाडूंनी प्रत्येकी पन्नास चाली केल्या आणि त्या काळात प्याद्याची चाल किंवा कोणत्याही मोहऱ्याची पकड झाली नाही, तर नियमानुसार बरोबरीचा दावा करता येतो. या नियमांमुळे अनिश्चित काळ खेळ चालू राहत नाही.

जागतिक अजिंक्यपद

१८८६ मध्ये पहिला अधिकृत जागतिक अजिंक्यपद सामना झाला. विल्हेल्म स्टाइनिट्झ हे पहिले जागतिक विजेते ठरले. त्यानंतर इमॅन्युएल लास्कर यांनी दीर्घकाळ अजिंक्यपद राखले.

विसाव्या शतकात गॅरी कास्पारोव्ह यांनी सातत्यपूर्ण कामगिरी केली. १९९३ नंतर जागतिक अजिंक्यपदात विभाजन झाले आणि २००६ मध्ये पुन्हा एकत्रीकरण झाले.

आज जागतिक अजिंक्यपद सामना ठराविक खेळांच्या मालिकेत खेळला जातो. बरोबरी राहिल्यास वेगवान बुद्धिबळाचे सामने घेतले जातात. पात्रता स्पर्धांतून आव्हानकर्ता ठरवला जातो.

भारतीय खेळाडू

विश्वनाथन आनंद यांनी २००० मध्ये FIDE जागतिक अजिंक्यपद जिंकून भारताला पहिले जागतिक बुद्धिबळ विजेतेपद मिळवून दिले. त्यांनी २००७, २००८, २०१० आणि २०१२ मध्येही अजिंक्यपद जिंकले. सर्वसाधारणपणे ते पाच वेळा जागतिक विजेते ठरले.

डी. गुकेश यांनी डिसेंबर २०२४ मध्ये सिंगापूर येथे जागतिक अजिंक्यपद जिंकले. ते अठरा वर्षांचे असताना विजेते ठरले आणि आजवरचे सर्वात तरुण जागतिक विजेते ठरले.

कोनेरू हंपी आणि द्रोणवल्ली हरिका या भारतीय महिला खेळाडूंनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर यश मिळवले आहे. र. प्रज्ञानानंद आणि अर्जुन एरिगैसी यांसारखे तरुण खेळाडू आघाडीवर आहेत.

भारताने २०२४ मध्ये बुद्धिबळ ऑलिम्पियाडमध्ये पुरुष व महिला अशा दोन्ही गटांत सुवर्णपदक जिंकले. ही भारताची महत्त्वाची कामगिरी मानली जाते.

स्पर्धा स्वरूप

बुद्धिबळ स्पर्धा अनेक स्वरूपांत होतात. सर्वात सामान्य स्वरूप म्हणजे राउंड रॉबिन, ज्यात प्रत्येक खेळाडू इतर सर्वांशी खेळतो. स्विस पद्धतीत खेळाडूंची संख्या मोठी असतानाही ठराविक फेऱ्यांत स्पर्धा पूर्ण होते.

वेळेच्या मर्यादेनुसार स्पर्धांचे वर्गीकरण होते. दीर्घकालीन सामन्यांत प्रत्येक खेळाडूला अनेक तासांचा वेळ मिळतो. वेगवान स्वरूपात प्रत्येक हालचालीसाठी काही सेकंदच असतात.

बुद्धिबळ ऑलिम्पियाड ही संघ स्पर्धा दोन वर्षांनी होते. प्रत्येक देशाचा संघ ठराविक मंडळांवर खेळतो. या स्पर्धेला मोठी प्रतिष्ठा आहे.

महिलांसाठी स्वतंत्र जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धा १९२७ पासून सुरू झाली. सुरुवातीच्या काळात या स्पर्धेला मर्यादित मान्यता होती.

आज महिला खेळाडू खुल्या स्पर्धांतही सहभागी होतात. काही महिला खेळाडूंनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मोठे यश मिळवले आहे. तरीही बक्षिसाच्या रकमेत तफावत असल्याची तक्रार कायम आहे.

भारतात कोनेरू हंपी आणि द्रोणवल्ली हरिका यांनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नाव कमावले. या दोघींनीही ग्रँडमास्टर दर्जा मिळवला आहे. त्यांच्या यशामुळे देशातील मुलींचा सहभाग वाढला आहे.

बुद्धिबळात वयाचे बंधन नसल्याने लहान मुलेही स्पर्धांत उतरतात. प्रज्ञानानंद यांनी अगदी लहान वयात ग्रँडमास्टर दर्जा मिळवला आणि आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांत आघाडीच्या खेळाडूंशी स्पर्धा केली. अशा कामगिरीमुळे देशातील स्पर्धांचा दर्जा वाढला आहे.

संगणक आणि बुद्धिबळ

संगणकाने या खेळाच्या अभ्यासपद्धतीत मोठा बदल घडवला आहे. १९९७ मध्ये डीप ब्लू या संगणकाने गॅरी कास्पारोव्ह यांच्याविरुद्धची सामनमालिका जिंकली. त्यानंतर संगणकाची ताकद झपाट्याने वाढली.

आज संगणकीय विश्लेषण हे तयारीचे अनिवार्य अंग झाले आहे. खेळाडू आपल्या सामन्यांचे विश्लेषण संगणकीय यंत्रणांद्वारे करतात. आंतरजालावरील खेळांमुळे नव्या खेळाडूंना स्पर्धेची संधी मिळाली आहे.

संगणकामुळे तयारीचा दर्जा वाढला असला, तरी नवीन हालचालींची नक्कल वाढल्याची टीका होते. स्पर्धेत संगणकीय सहाय्याचा वापर करण्यास कडक बंदी आहे. सामन्यांत इलेक्ट्रॉनिक तपासणी केली जाते.

भारतातील प्रसार

भारतात बुद्धिबळाला दीर्घ परंपरा आहे. १९५० च्या दशकात देशांतर्गत स्पर्धांचे जाळे उभारले गेले. आनंद यांच्या यशानंतर या खेळाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलला.

तामिळनाडू, केरळ, महाराष्ट्र आणि पश्चिम बंगाल या राज्यांत या खेळाची चांगली परंपरा आहे. शाळांमध्ये बुद्धिबळ शिकवले जाते. कमी खर्चात खेळता येणारा खेळ असल्याने त्याचा प्रसार सुलभ झाला आहे.

राष्ट्रीय स्तरावर अखिल भारतीय बुद्धिबळ महासंघ स्पर्धांचे आयोजन करते. राज्य पातळीवर स्वतंत्र संघटना कार्यरत आहेत. स्थानिक स्पर्धांतून खेळाडू राष्ट्रीय स्तरावर पोहोचतात.

आंतरजालावरील खेळांमुळे लहान गावांतील खेळाडूंनाही जागतिक स्तरावरील प्रतिस्पर्ध्यांशी खेळण्याची संधी मिळाली आहे. ऑनलाइन प्रशिक्षण आणि विश्लेषण साधनांचा वापर वाढला आहे. यामुळे प्रशिक्षकांची उपलब्धता ही मर्यादा काही प्रमाणात कमी झाली आहे.

बुद्धिबळाच्या शिक्षणामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये नियोजन आणि संयम वाढतो, असे अनेक अभ्यासांत म्हटले आहे.

संदर्भ

1. आंतरराष्ट्रीय बुद्धिबळ महासंघ
2. जागतिक अजिंक्यपद सामने
3. ब्रिटानिका — बुद्धिबळ
4. गिनेस जागतिक विक्रम — सर्वात तरुण विजेता
5. ऑलिम्पिक — बुद्धिबळ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६