मेक्सिको सिटी

मेक्सिको सिटी ही मेक्सिको देशाची राजधानी आणि सर्वात मोठे शहर आहे. हे शहर मेक्सिकोच्या मध्य उंच पठारावरील व्हॅली ऑफ मेक्सिको या खोऱ्यात, समुद्रसपाटीपासून सुमारे २,२४० मीटर उंचीवर वसलेले आहे. इ.स. १३२५ च्या सुमारास मेक्सिका लोकांनी तेक्सकोको सरोवरातील बेटावर तेनोच्तित्लान हे शहर वसवले आणि तेच पुढे या शहराचे मूळ ठरले. १५२१ मध्ये स्पॅनिशांनी हे शहर जिंकून जवळपास नष्ट केले आणि त्याच जागी नवे शहर उभारले. वसाहत काळात हे शहर न्यू स्पेनचे प्रशासकीय केंद्र होते. आज मेक्सिको सिटी उत्तर अमेरिकेतील सर्वाधिक लोकसंख्येचे शहर असून देशाचे आर्थिक व सांस्कृतिक केंद्र आहे. २०२० च्या जनगणनेनुसार शहराची लोकसंख्या सुमारे ९२ लाख होती, तर महानगर प्रदेशाची लोकसंख्या सुमारे २.१८ कोटी होती.

माहिती

शहराचे क्षेत्रफळ सुमारे १,४८५ चौरस किलोमीटर असून ते १६ प्रशासकीय विभागांत विभागले आहे. उंचीमुळे येथील हवामान उपोष्णकटिबंधीय पठारी प्रकारचे आहे; दिवस उबदार तर रात्री थंड असतात. उंचीमुळे हवेतील ऑक्सिजनचे प्रमाण कमी असते, त्यामुळे नव्याने येणाऱ्यांना जुळवून घेण्यास वेळ लागतो.

खोरे चारही बाजूंनी पर्वतांनी वेढलेले आहे. पूर्वेस पोपोकातेपेटल आणि इत्झाक्सिहुआतल हे ज्वालामुखी आहेत. खोऱ्याला नैसर्गिक निचरा नसल्याने पावसाचे पाणी साचण्याची समस्या पूर्वीपासून आहे. सतराव्या शतकापासून कालवे आणि बोगदे खोदून पाण्याचा निचरा केला जात आहे.

शहराच्या मध्यभागातील झोकालो हे प्रमुख चौक आणि त्याभोवतीचे ऐतिहासिक केंद्र हे शहराचे राजकीय व धार्मिक केंद्र आहे. या भागातील अनेक इमारती वसाहत काळातील आहेत आणि त्या जागतिक वारसा क्षेत्रात समाविष्ट आहेत.

तेनोच्तित्लान

मेक्सिका लोक हे व्हॅली ऑफ मेक्सिकोत सर्वात शेवटी आलेल्या गटांपैकी होते. दंतकथेनुसार त्यांच्या देवतेने काटेरी निवडुंगावर बसलेला सोनेरी गरुड साप खात असलेले चिन्ह दाखवले आणि त्या जागी नगर वसवण्याचा आदेश दिला. तेच चिन्ह आज मेक्सिकोच्या ध्वजावर आहे.

तेनोच्तित्लान सरोवरातील बेटावर कृत्रिम बेटे आणि कालव्यांच्या सहाय्याने उभारले गेले. शेतीसाठी चिनाम्पा नावाच्या तरंगत्या बागा तयार केल्या जात होत्या. पंधराव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत हे शहर आसपासच्या राज्यांवर वर्चस्व गाजवणाऱ्या साम्राज्याची राजधानी बनले. स्पॅनिश येण्याच्या वेळी या साम्राज्याचा विस्तार मेसोअमेरिकेच्या मोठ्या भागावर होता.

सरोवरावरील बेटावर उभारलेल्या या शहराला मुख्य भूभागाशी जोडण्यासाठी लांब पूल आणि रस्ते बांधले गेले होते. कालव्यांवरील नौकांची वाहतूक ही येथील दैनंदिन जीवनाचा भाग होती.

स्पॅनिश कालखंड

१५२१ मध्ये हेर्नान कोर्तेस यांच्या नेतृत्वाखालील स्पॅनिश सैन्याने आणि त्यांच्या स्थानिक सहयोगींनी तेनोच्तित्लानला वेढा घातला. काही महिन्यांच्या लढाईनंतर शहर पडले आणि मोठ्या प्रमाणात नष्ट झाले. स्पॅनिशांनी त्याच जागी आपल्या नगररचनेच्या पद्धतीने शहर उभारले.

वसाहत काळात हे शहर न्यू स्पेनच्या व्हाईसरॉयचे मुख्यालय होते. येथून मध्य अमेरिका आणि दक्षिण अमेरिकेच्या काही भागांवर प्रशासन चालत असे. जुन्या मंदिरांच्या जागी चर्चेस बांधली गेली आणि कॅथेड्रल, राजवाडे व प्रशासकीय इमारती उभारल्या गेल्या. १८२१ मध्ये मेक्सिकोच्या स्वातंत्र्यानंतर हे शहर नव्या देशाची राजधानी बनले.

एकोणिसाव्या शतकात शहरात अनेक चर्चेस, राजवाडे आणि सार्वजनिक इमारती बांधल्या गेल्या. याच काळात शहरातील लोकसंख्या वाढली आणि आसपासच्या गावांचे शहरात विलीनीकरण झाले.

उंचीवरील खोरे आणि भूगोल

व्हॅली ऑफ मेक्सिको हे उंच पठारावरील बंदिस्त खोरे आहे. सरोवरांचे बहुतेक भाग कालांतराने बुजवले गेले आणि त्यावर शहराचा विस्तार झाला. जमिनीखालील माती मऊ आणि पाण्याने भरलेली असल्याने उंच इमारतींच्या पायांसाठी विशेष अभियांत्रिकी उपाय योजावे लागतात.

शहराच्या पूर्व भागातील जमीन अधिक मऊ असून तेथे इमारतींचे खचणे जास्त जाणवते. अनेक ऐतिहासिक इमारती वाकलेल्या दिसतात. पाण्याचा निचरा करणारी यंत्रणा सतत वाढवावी लागत असल्याने पूर ही समस्या कायम आहे.

लोकसंख्या

विसाव्या शतकात मेक्सिको सिटीची लोकसंख्या झपाट्याने वाढली. १९०० मध्ये सुमारे ५.४ लाख असलेली लोकसंख्या १९५० मध्ये सुमारे ३३.६ लाख आणि १९८० मध्ये सुमारे १.३ कोटी झाली. ग्रामीण भागातून आलेल्या स्थलांतरितांनी या वाढीत मोठा वाटा उचलला.

शहराच्या केंद्राभोवती असलेल्या आसपासच्या नगरपालिकांनी मिळून एक मोठा महानगर पट्टा तयार झाला आहे. आज महानगराचा विस्तार राज्याच्या सीमेपलीकडेही गेला आहे. वाहतूक, घरे आणि पाणीपुरवठा या गरजा भागवणे हे प्रशासनासमोरील मोठे आव्हान आहे.

शहरात मेट्रो, बस आणि ट्रॉलेबस यांचे विस्तृत जाळे आहे. तरीही वाहनांची संख्या अधिक असल्याने हवेचे प्रदूषण ही गंभीर समस्या बनली आहे. काही दिवसांत प्रदूषणाची पातळी धोकादायक पातळीपर्यंत पोहोचते.

शहरातील हरित क्षेत्रे आणि उद्याने मर्यादित असल्याने प्रदूषण कमी करण्यासाठी वाहनांच्या वापरावर नियंत्रण ठेवण्याचे उपाय केले जातात. काही दिवसांत शाळा बंद ठेवण्याचे निर्णयही घेतले जातात.

भूकंप

मेक्सिको सिटी सक्रिय भूकंपप्रवण क्षेत्रात आहे आणि मऊ मातीमुळे भूकंपाचे कंपन दूरपर्यंत पोहोचते. १९ सप्टेंबर १९८५ रोजी आलेल्या ८.१ तीव्रतेच्या भूकंपात सुमारे दहा हजार लोकांचा मृत्यू झाला आणि अनेक इमारती कोसळल्या. सुमारे दोन ते तीन लाख लोक बेघर झाले.

१९९१ मध्ये शहरात भूकंपाची पूर्वसूचना देणारी प्रणाली बसवण्यात आली. १९ सप्टेंबर २०१७ रोजी पुन्हा ७.१ तीव्रतेचा भूकंप झाला आणि त्यात शेकडो लोकांचा मृत्यू झाला. त्यानंतर बांधकाम नियमांची कडक अंमलबजावणी करण्यावर भर देण्यात आला.

अर्थव्यवस्था

मेक्सिको सिटी देशाच्या एकूण उत्पादनाच्या सुमारे १६ ते २२ टक्के हिस्सा निर्माण करते आणि लॅटिन अमेरिकेतील सर्वात मोठ्या शहरी अर्थतंत्रांपैकी एक आहे. देशाची प्रमुख बँका, कंपन्या आणि सरकारी कार्यालये याच शहरात आहेत.

सेवा क्षेत्र, व्यापार, पर्यटन आणि उत्पादन ही येथील प्रमुख क्षेत्रे आहेत. ऐतिहासिक केंद्र आणि जवळचे पुरातत्त्वीय स्थळ पर्यटकांना आकर्षित करतात. शहरातील सुविधांची विषमता मात्र प्रशासनासमोरील मोठे आव्हान राहिली आहे.

उत्पादन क्षेत्रात अन्नप्रक्रिया, रसायने आणि यांत्रिक वस्तू यांचा समावेश होतो. शहराच्या उपनगरांतील औद्योगिक क्षेत्रांमध्ये मोठे कारखाने आहेत.

शहराच्या पाणीपुरवठ्यासाठी दूरच्या भागांतून पाणी आणले जाते आणि त्यासाठी मोठी यंत्रणा उभारली आहे. गळती आणि अतिक्रमण यांमुळे पाण्याची नासाडी होते.

प्रमुख निर्देशक

निर्देशक	माहिती
देश	मेक्सिको
स्थापना	सुमारे इ.स. १३२५
उंची	सुमारे २,२४० मीटर
लोकसंख्या (२०२०)	सुमारे ९२ लाख
महानगर लोकसंख्या (२०२०)	सुमारे २.१८ कोटी
१९८५ चा भूकंप	८.१ तीव्रता
२०१७ चा भूकंप	७.१ तीव्रता

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६