पद्मश्री

पद्मश्री हा भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे. तो १९५४ मध्ये पद्मविभूषण तिसरा वर्ग या नावाने सुरू झाला. १९५५ मध्ये त्याला पद्मश्री असे नाव मिळाले. हा सन्मान 'विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो. दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला त्याची घोषणा होते. पद्म पुरस्कारांमध्ये सर्वाधिक व्यक्तींना हा सन्मान मिळतो.

माहिती

तपशील	माहिती
सुरुवात	१९५४ (पद्मविभूषण, तिसरा वर्ग)
नवे नाव	८ जानेवारी १९५५
क्रमांक	नागरी सन्मानांमध्ये चौथा
कसाठी	विशिष्ट सेवा
घोषणा	प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला
प्रदान	राष्ट्रपती, सहसा मार्च–एप्रिलमध्ये
रोख रक्कम	नाही

पद्म पुरस्कारांची सुरुवात १९५४ मध्ये झाली. तिसऱ्या वर्गातील सन्मान सर्वात मोठ्या संख्येने दिले जात असत. कारण हा वर्ग सर्वसाधारण कामगिरीसाठी होता.

१९५५ मध्ये या वर्गाला पद्मश्री असे नाव मिळाले. तेव्हापासून हा सन्मान सर्वात मोठ्या प्रमाणात दिला जातो. पद्मविभूषण आणि पद्मभूषण यांच्या तुलनेत याची संख्या कैक पटींनी जास्त असते.

इतिहास

१९५४ मध्ये पहिल्यांदा हे सन्मान जाहिर झाले. त्या वर्षी विविध क्षेत्रांतील व्यक्तींना हा पुरस्कार मिळाला. त्यात वैद्यक, विज्ञान, सार्वजनिक व्यवहार आणि नागरी सेवा या क्षेत्रांतील लोक होते.

पुढील काळात या सन्मानाची व्याप्ती वाढली. कला, साहित्य, क्रीडा आणि समाजकार्य या क्षेत्रांतील व्यक्तीही सन्मानित होऊ लागल्या.

१९७८, १९७९ आणि १९९३ ते १९९७ या काळात पुरस्कार देण्यात आले नाहीत. उर्वरित वर्षांत हे पुरस्कार नियमितपणे जाहीर होत आले आहेत.

आजपर्यंत सुमारे ३,६०० व्यक्तींना हा सन्मान मिळाला आहे. हा आकडा दरवर्षी वाढतो, कारण दरवर्षी शंभराहून अधिक जणांना हा पुरस्कार मिळतो.

निवड प्रक्रिया

पद्म पुरस्कारांसाठी नामांकन खुले असते. राज्य सरकारे, केंद्रीय मंत्रालये आणि उत्कृष्ट संस्थांकडून शिफारसी मागवल्या जातात. नागरिक स्वतःही शिफारस पाठवू शकतात.

सर्व नामांकने पद्म पुरस्कार समितीकडे जातात. ही समिती पंतप्रधान दरवर्षी नेमतात. कॅबिनेट सचिव समितीचे अध्यक्ष असतात.

समितीत गृह सचिव, राष्ट्रपतींचे सचिव आणि चार ते सहा मान्यवर सदस्य असतात. शिफारसी पंतप्रधान आणि राष्ट्रपतींकडे मंजुरीसाठी जातात.

घोषणा प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला होते. प्रदान समारंभ मार्च किंवा एप्रिलमध्ये राष्ट्रपती भवनात होतो. राष्ट्रपती सनद आणि पदक देतात.

पात्रता आणि क्षेत्रे

सर्व नागरिक पात्र असतात. वंश, व्यवसाय, पद किंवा लिंग याचा भेदभाव होत नाही. सरकारी नोकरदार मात्र सामान्यतः पात्र ठरत नाहीत.

डॉक्टर आणि शास्त्रज्ञ यांना सवलत आहे. सार्वजनिक उपक्रमांतील कर्मचाऱ्यांना ही सवलत लागू नाही.

क्षेत्रांची यादी मोठी आहे. कला, समाजकार्य, सार्वजनिक व्यवहार, विज्ञान व अभियांत्रिकी, व्यापार व उद्योग, वैद्यक, साहित्य व शिक्षण, क्रीडा आणि नागरी सेवा यांचा त्यात समावेश आहे.

'इतर' या श्रेणीत भारतीय संस्कृतीचा प्रसार, मानवी हक्कांचे रक्षण आणि वन्यजीव संरक्षण यांसारखे विषय येतात. ग्रामीण भागातील नवकल्पकांनाही हा सन्मान मिळतो.

पदकाचे स्वरूप

पदकावर मध्यभागी कमळाची आकृती असते. त्यावर 'पद्म' हा शब्द देवनागरीत असतो. खाली 'श्री' असा शब्द कोरलेला असतो.

पाठीमागील बाजूस राष्ट्रचिन्ह आणि 'सत्यमेव जयते' हे ब्रीद असते. पुरस्कारासोबत राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीचे सनद दिले जाते.

रोख रक्कम मिळत नाही. पदक सार्वजनिक आणि सरकारी कार्यक्रमांत परिधान करता येते. या सन्मानामुळे समाजात मानाचे स्थान मिळते.

पहिले मानकरी

१९५४ मध्ये अनेक व्यक्तींना हा सन्मान मिळाला. के. शंकर पिल्लई हे त्यातील एक होते. ते बालसाहित्याचे लेखक आणि चित्रकार होते.

आशादेवी आर्यनायकम, पेरिन कॅप्टन आणि तारलोक सिंग ही काही नावे त्या वर्षीच्या यादीत होती. वैद्यक आणि विज्ञान क्षेत्रांतील अनेक तज्ज्ञांचाही समावेश होता.

पुढील वर्षांत हा सन्मान अधिक व्यापक झाला. १९५७ मध्ये ग्रंथपाल एस. आर. रंगनाथन यांना सन्मान मिळाला. १९५८ मध्ये सत्यजित रे यांना सन्मान मिळाला.

या यादीतून भारतातील विविध क्षेत्रांतील कामगिरीचे चित्र दिसते. लहान गावांतील कार्यकर्त्यांपासून जागतिक ख्यातीच्या कलावंतांपर्यंत अनेकांना हा सन्मान मिळाला आहे.

उल्लेखनीय मानकरी

१९५९ मध्ये धावपटू मिल्खा सिंग यांना पद्मश्री मिळाला. १९६२ मध्ये मदर तेरेसा यांना हा सन्मान मिळाला. १९८८ मध्ये बुद्धिबळपटू विश्वनाथन आनंद यांना मिळाला.

१९९० मध्ये अण्णा हजारे यांना पद्मश्री मिळाला. २००० मध्ये नारायण मूर्ती यांना मिळाला. २०१५ मध्ये पी. व्ही. सिंधू यांना मिळाला.

२०२२ मध्ये भाला फेकपटू नीरज चोप्रा यांना पद्मश्री मिळाला. ऑलिम्पिक सुवर्णपदकानंतर हा सन्मान देण्यात आला.

दरवर्षी शंभराहून अधिक जणांना हा पुरस्कार मिळतो. २०२४ मध्ये ११० जणांना पद्मश्री जाहीर झाला. २०२५ मध्ये ११३ जणांना हा सन्मान जाहीर झाला.

या पुरस्कारामुळे अनेक अज्ञात कार्यकर्त्यांना ओळख मिळते. ग्रामीण भागातील शिक्षक, कारागीर आणि सामाजिक कार्यकर्ते यांचा यात मोठा वाटा असतो.

तीन पद्म पुरस्कारांतील फरक

तीन पद्म पुरस्कार एकाच योजनेचे भाग आहेत. त्यांचे दर्जे मात्र वेगळे आहेत. पद्मविभूषण सर्वोच्च, पद्मभूषण मध्यम आणि पद्मश्री सर्वात खालचा दर्जा आहे.

पद्मश्री 'विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो. पद्मभूषण 'उच्च दर्जाच्या विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो. पद्मविभूषण 'असाधारण व विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो.

तिन्हींची निवड प्रक्रिया एकच आहे. घोषणाही एकाच दिवशी होते. प्रदान समारंभही एकाच सोहळ्यात होतो.

एका व्यक्तीला पद्मश्रीनंतर पद्मभूषण मिळू शकतो. त्यासाठी किमान पाच वर्षांचे अंतर आवश्यक आहे. अनेक मानकऱ्यांनी हा क्रम अनुभवला आहे.

स्थानिक कार्यकर्त्यांचा सन्मान

पद्मश्रीमुळे अनेक अज्ञात कार्यकर्त्यांना ओळख मिळाली आहे. लहान गावांतील शिक्षक, कारागीर आणि सामाजिक कार्यकर्ते यांचा यात समावेश आहे.

दरवर्षीच्या यादीत अनेक नावे नवीन असतात. त्यांपैकी काहींचे कार्य स्थानिक पातळीवरच मर्यादित असते. या पुरस्कारामुळे त्यांच्या कामाला व्यापक मान्यता मिळते.

पारंपरिक कला आणि हस्तकला यांच्या क्षेत्रातील कारागिरांना हा सन्मान मिळतो. लोकसंगीत, नाट्य आणि लोकनृत्य यांच्या कलावंतांचाही यात समावेश असतो.

आदिवासी भागांतील कार्यकर्त्यांनाही हा पुरस्कार मिळाला आहे. आरोग्य, शिक्षण आणि पर्यावरण या क्षेत्रांतील त्यांचे योगदान विचारात घेतले जाते.

शेती आणि पर्यावरण संवर्धनातील नवकल्पना यांनाही महत्त्व दिले जाते. परंपरागत ज्ञान जतन करणाऱ्यांचा यात समावेश होतो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६