नीरज चोप्रा

नीरज चोप्रा हा भारताचा भाला फेक (जॅव्हलिन थ्रो) खेळाडू आहे. त्याचा जन्म २४ डिसेंबर १९९७ रोजी हरियाणातील पानिपत जिल्ह्यातील खांदरा गावात झाला. टोकियो २०२० ऑलिम्पिकमध्ये त्याने सुवर्णपदक जिंकले. पॅरिस २०२४ मध्ये त्याला रौप्यपदक मिळाले. २०२३ मध्ये तो जागतिक विजेता ठरला. भारत सरकारने त्याला अर्जुन पुरस्कार, खेलरत्न आणि पद्मश्री या सन्मानांनी गौरवले आहे.

माहिती

तपशील	माहिती
जन्म	२४ डिसेंबर १९९७, खांदरा, पानिपत (हरियाणा)
खेळ	ऍथलेटिक्स – भाला फेक
ऑलिम्पिक	टोकियो २०२० – सुवर्ण; पॅरिस २०२४ – रौप्य
वैयक्तिक सर्वोत्तम	सुमारे ८९ मीटर
अर्जुन पुरस्कार	२०१८
मेजर ध्यानचंद खेलरत्न	२०२१
पद्मश्री	२०२२
सैन्य पद	सुभेदार, भारतीय लष्कर

नीरजचे कुटुंब शेतकरी आहे. लहानपणी तो जाडपणामुळे चिडत असे. शरीर सडपातळ करण्यासाठी त्याने खेळाकडे वळण्याचे ठरवले. सुरुवातीला तो गावातील मैदानावर धावायचा. नंतर पानिपतमधील स्पोर्ट्स अथॉरिटी ऑफ इंडियाच्या केंद्रात त्याची निवड झाली.

भाला फेकीत तो लवकरच हरियाणाचा अव्वल खेळाडू ठरला. २०१६ मध्ये त्याने जागतिक कनिष्ठ अजिंक्यपद स्पर्धेत सुवर्ण जिंकले. ती स्पर्धा २० वर्षांखालील खेळाडूंसाठी असते.

सुरुवातीची कारकीर्द

२०१८ मध्ये नीरजने कॉमनवेल्थ खेळांमध्ये सुवर्णपदक जिंकले. त्याच वर्षी त्याला अर्जुन पुरस्कार मिळाला. अर्जुन पुरस्कार भारत सरकारच्या क्रीडा मंत्रालयाकडून दिला जातो. तो सन्माननीय क्रीडा कामगिरीसाठी दरवर्षी दिला जातो. २०१८ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेतही त्याने सुवर्ण जिंकले.

नीरज भारतीय लष्करात सुभेदार आहे. लष्कराच्या राजपुताना रायफल्समध्ये त्याची नियुक्ती झाली. खेळातील यशासाठी त्याला लष्करातर्फे विशिष्ट सेवा पदकही मिळाले आहे.

टोकियोचे सुवर्ण

टोकियो २०२० ऑलिम्पिकमध्ये नीरजने ८७.५८ मीटरचा भाला फेकून सुवर्णपदक जिंकले. ऑलिम्पिक ऍथलेटिक्समध्ये भारताला सुवर्णपदक मिळण्याची ही पहिली वेळ होती. भाला फेकीच्या अंतिम फेरीत तो सुरुवातीपासून आघाडीवर राहिला.

या यशानंतर त्याला २०२१ चा मेजर ध्यानचंद खेलरत्न पुरस्कार मिळाला. हा भारताचा सर्वोच्च क्रीडा सन्मान आहे. तो १९९१-९२ पासून दिला जातो आणि राष्ट्रपती प्रदान करतात. २०२२ मध्ये त्याला पद्मश्री मिळाला. पद्मश्री पद्म पुरस्कारांमध्ये चौथ्या क्रमांकाचा सन्मान आहे. तो १९५४ पासून दिला जातो आणि 'विशिष्ट सेवेसाठी' प्रदान केला जातो.

पुढील यश

२०२२ मध्ये नीरजने जागतिक ऍथलेटिक्स अजिंक्यपद स्पर्धेत रौप्यपदक जिंकले. २०२३ मध्ये बुडापेस्ट येथे त्याने सुवर्णपदक पटकावले. जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धेत सुवर्ण जिंकणारा तो पहिला भारतीय ठरला. त्याच वर्षी त्याने आशियाई क्रीडा स्पर्धेतही सुवर्ण जिंकले.

पॅरिस २०२४ ऑलिम्पिकमध्ये त्याला रौप्यपदकावर समाधान मानावे लागले. पाकिस्तानच्या अर्शद नदीमने सुवर्ण जिंकले. नीरजची सर्वोत्तम फेक ८९.४५ मीटर होती. दुखापतींमुळे त्याची तयारी व्यवस्थित होऊ शकली नाही, असे त्याने स्पर्धेनंतर सांगितले.

सातत्य हे त्याच्या यशाचे मुख्य कारण मानले जाते. २०२१ पासून तो जवळपास प्रत्येक मोठ्या स्पर्धेत पदक जिंकत आला आहे. यामुळे भारतात भाला फेकीकडे युवकांचा ओढा वाढला आहे.

प्रशिक्षण आणि सराव

नीरजचे प्रशिक्षण सुरुवातीला पानिपतमध्ये झाले. नंतर त्याला पटियाळा येथील साई केंद्रात प्रशिक्षणासाठी पाठवण्यात आले. तेथे त्याचा भाला फेकीचा पाया घडला. २०१६ मध्ये जागतिक कनिष्ठ स्पर्धेत सुवर्ण जिंकल्यानंतर त्याच्याकडे अधिक लक्ष दिले जाऊ लागले.

पुढे त्याने जर्मन प्रशिक्षक क्लाउस बार्टोनिएट्झ यांच्याकडे काम केले. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्याच्या फेकीचे तंत्र सुधारले. कोपराच्या दुखापतीनंतर पुनर्प्राप्तीतही त्यांनी मोठी भूमिका बजावली.

त्याचा सराव दिवसातून सहा तासांपर्यंत चालत असे. वजन उचलणे, लवचिकता वाढवणे आणि धावण्याचा वेग या तीन गोष्टींवर भर दिला जात असे. भाला फेकीत तंत्र आणि शक्ती यांचा संयोग आवश्यक असतो, असे तो म्हणत असे.

दुखापतींमुळे त्याला काही स्पर्धा वगळाव्या लागल्या. २०२२ मध्ये तो जवळपास वर्षभर स्पर्धांपासून दूर होता. तरीही पुनरागमनानंतर त्याने सातत्य टिकवले.

भारतीय ऍथलेटिक्समधील स्थान

२०२२ मध्ये नीरजने डायमंड लीगचे अजिंक्यपद जिंकले. ही आंतरराष्ट्रीय ऍथलेटिक्स स्पर्धांची मालिका आहे. ती जिंकणारा तो पहिला भारतीय ठरला. यामुळे भारतीय ऍथलेटिक्सला जागतिक स्तरावर नवी ओळख मिळाली.

आशियाई क्रीडा स्पर्धेत त्याने २०१८ आणि २०२३ अशा दोन वेळा सुवर्ण जिंकले. कॉमनवेल्थ खेळांतही त्याने सुवर्णपदक मिळवले. जागतिक कनिष्ठ स्पर्धा, आशियाई अजिंक्यपद स्पर्धा आणि डायमंड लीग अशा सर्व मोठ्या स्पर्धांत त्याचे पदक आहे.

त्याच्या यशामुळे हरियाणातील भाला फेकीच्या प्रशिक्षण केंद्रांमध्ये प्रवेशासाठी स्पर्धा वाढली आहे. अनेक तरुण खेळाडू त्याच्याकडून प्रेरणा घेतात. भारतात भाला फेकी हा खेळ पूर्वी कमी लोकप्रिय होता. आता त्याकडे गांभीर्याने पाहिले जाते.

त्याच्या कामगिरीची दखल लष्करानेही घेतली. २०२० मध्ये त्याला विशिष्ट सेवा पदक मिळाले. २०२२ मध्ये त्याला परम विशिष्ट सेवा पदक जाहीर झाले. हे लष्करी सन्मान त्याच्या क्रीडा कामगिरीमुळे दिले गेले.

पदकानंतरची जबाबदारी

सुवर्णपदकानंतर नीरजवर मोठ्या अपेक्षांचा भार आला. प्रत्येक स्पर्धेत त्याच्याकडून सुवर्णाची अपेक्षा ठेवली जाऊ लागली. या दबावातही त्याने सातत्य राखले. २०२२ ते २०२४ या काळात तो जवळपास प्रत्येक स्पर्धेत पदकापर्यंत पोहोचला.

त्याच्या यशामुळे भारतीय ऍथलेटिक्सच्या प्रशिक्षण व्यवस्थेत बदल झाले. विदेशी प्रशिक्षकांची नियुक्ती आणि वैज्ञानिक पद्धतीने सराव हे आता नियमित झाले आहे. क्रीडा मंत्रालयाने भाला फेकीच्या केंद्रांसाठी निधी वाढवला.

तो सध्या भारतीय लष्करात सुभेदार आहे. लष्कराने त्याला स्पर्धांसाठी विशेष रजा दिली आहे. यामुळे तो प्रशिक्षणावर लक्ष केंद्रित करू शकतो.

त्याच्या कामगिरीची नोंद भारतीय ऍथलेटिक्सच्या इतिहासात महत्त्वाची मानली जाते. ऑलिम्पिक ऍथलेटिक्समधील भारताचे पहिले सुवर्णपदक त्याच्या नावावर आहे. या पदकानंतर भारतात ऍथलेटिक्ससाठी मिळणारे अनुदान आणि लोकप्रियता वाढली.

विक्रम आणि नोंदी

२०२२ मध्ये स्टॉकहोम येथील स्पर्धेत त्यांनी ८९.९४ मीटरचा भाला फेकला. हा त्यांचा वैयक्तिक सर्वोत्तम आणि राष्ट्रीय विक्रम ठरला. त्यापूर्वी त्यांनी ८९.३० मीटरची फेक केली होती.

पॅरिस ऑलिम्पिकमधील त्यांची सर्वोत्तम फेक ८९.४५ मीटर होती. या कामगिरीमुळे त्यांनी आपली सातत्याची पातळी दाखवून दिली.

जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धेत सुवर्ण जिंकणारा तो पहिला भारतीय ठरला. यापूर्वी २००३ मध्ये अंजू बॉबी जॉर्ज यांनी या स्पर्धेत कांस्यपदक जिंकले होते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६