नारायण मूर्ती

नागवार रामाराव नारायण मूर्ती हे इन्फोसिसचे सहसंस्थापक आहेत. त्यांचा जन्म २० ऑगस्ट १९४६ रोजी कर्नाटकातील सिडलघट्टा येथे झाला. त्यांनी १९८१ मध्ये सहा सहकाऱ्यांसोबत इन्फोसिस सुरू केली. २००० मध्ये त्यांना पद्मश्री मिळाला. २००८ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण मिळाला. भारतीय माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्राच्या वाढीत त्यांचा मोठा वाटा मानला जातो.

माहिती

मूर्ती यांचे वडील शाळेचे शिक्षक होते. कुटुंब मोठे होते आणि उत्पन्न मर्यादित होते. त्यांनी सरकारी शाळेत शिक्षण घेतले. पुढे त्यांनी अभियांत्रिकीची पदवी घेतली.

१९६९ मध्ये त्यांनी आयआयटी कानपूरमधून पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर ते अहमदाबाद येथील व्यवस्थापन संस्थेत मुख्य संगणक प्रणाली कार्यक्रम अधिकारी म्हणून रुजू झाले. भारतातील पहिल्या वेळवाटणी संगणक प्रणालीवर तेथे काम झाले.

त्यांनी सॉफ्ट्रॉनिक्स नावाची कंपनी सुरू करण्याचा प्रयत्न केला. ती अडीच वर्षांत बंद पडली. त्यानंतर ते पुण्यातील पटनी संगणक प्रणालीत रुजू झाले.

इन्फोसिसची स्थापना

१९८१ मध्ये मूर्ती आणि सहा सहकाऱ्यांनी मिळून इन्फोसिस सुरू केली. सुरुवातीचे भांडवल १०,००० रुपये होते. ती रक्कम त्यांच्या पत्नी सुधा मूर्ती यांनी दिली, असे आयआयटी कानपूरच्या नोंदीत म्हटले आहे.

कंपनीची सुरुवात पुण्यातील एका छोट्या कार्यालयात झाली. सुरुवातीला कामगार कमी होते आणि काम मोठे होते. ग्राहकांच्या ठिकाणाहूनच सेवा पुरवण्याची पद्धत त्यांनी रुजवली.

याला जागतिक वितरण प्रारूप असे म्हटले जाते. काम ग्राहकाच्या देशात जात नाही, तर भारतातून केले जाते. या प्रारूपामुळे भारतीय सॉफ्टवेअर निर्यातीला मोठी गती मिळाली.

१९९९ मध्ये इन्फोसिस अमेरिकेतील नास्डाकमध्ये सूचीबद्ध झाली. अशी कामगिरी करणारी ती पहिली भारतीय कंपनी ठरली. कंपनीच्या उत्पन्नाने पुढे अब्ज डॉलरचा टप्पा गाठला.

सन्मान आणि कार्यपद्धती

२००० मध्ये त्यांना पद्मश्री मिळाला. २००८ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण जाहीर झाला. पद्मविभूषण हा पद्म पुरस्कारांमधील सर्वोच्च सन्मान आहे. तो 'असाधारण व विशिष्ट सेवेसाठी' प्रदान केला जातो.

पद्म पुरस्कारांची प्रक्रिया खुली आहे. कोणताही नागरिक शिफारस करू शकतो किंवा स्वतःची शिफारस करू शकतो. पंतप्रधानांकडून दरवर्षी समिती नेमली जाते. कॅबिनेट सचिव तिचे अध्यक्ष असतात.

समितीच्या शिफारसी पंतप्रधान आणि राष्ट्रपतींकडे जातात. पुरस्कार प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला जाहीर होतात. प्रदान समारंभ सहसा मार्च किंवा एप्रिलमध्ये राष्ट्रपती भवनात होतो.

२००८ मध्ये फ्रान्सने त्यांना लीजन ऑफ ऑनरचा सन्मान दिला. २००७ मध्ये ब्रिटनने त्यांना सीबीई किताब दिला. जागतिक अर्थव्यवस्था मंचाच्या दावोस अधिवेशनाचे सहअध्यक्षपदही त्यांनी भूषवले.

मूल्ये आणि वारसा

मूर्ती यांनी कंपनीच्या कारभारात पारदर्शकतेवर भर दिला. कर्मचाऱ्यांना समभाग दिल्यामुळे त्यांचाही कंपनीत वाटा झाला. ही पद्धत भारतीय कंपन्यांसाठी त्या काळात नवी होती.

२००२ पर्यंत ते मुख्य कार्यकारी अधिकारी होते. २०११ पर्यंत अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. २०१३ मध्ये काही काळ त्यांनी कार्यकारी अध्यक्षपदही सांभाळले.

त्यांच्या पत्नी सुधा मूर्ती याही लेखिका आणि समाजकार्यकर्त्या आहेत. त्यांचे कार्य शिक्षण आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित आहे.

आज भारतीय माहिती तंत्रज्ञान उद्योग जगात मोठा आहे. या उद्योगाची पायाभरणी करणाऱ्यांत मूर्ती यांची गणना होते. त्यांनी सुरू केलेल्या कंपन्यांनी लाखो रोजगार निर्माण केले आहेत.

इन्फोसिसनंतरचे कार्य

२०११ मध्ये मूर्ती इन्फोसिसच्या संचालक मंडळातून निवृत्त झाले. त्यानंतर त्यांनी उद्यम भांडवल आणि सल्ला या क्षेत्रांत काम केले. कॅटामारन व्हेंचर्सच्या माध्यमातून ते गुंतवणूक करतात.

२०१३ मध्ये त्यांनी पुन्हा कार्यकारी अध्यक्षपद सांभाळले. काही काळ तेथे काम केल्यानंतर ते पुन्हा निवृत्त झाले. या काळात कंपनीच्या कारभारात काही बदल झाले.

त्यांनी अनेक शैक्षणिक संस्थांशी सहकार्य केले. आयआयटी कानपूरमध्ये त्यांच्या नावाने निधी उभारण्यात आला. या निधीतून विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती मिळते.

जागतिक पातळीवरही ते विविध मंडळांवर होते. अनेक विद्यापीठे आणि संशोधन संस्थांच्या सल्ला समित्यांत त्यांचा सहभाग होता.

कुटुंब आणि समाजकार्य

त्यांच्या पत्नी सुधा मूर्ती या इन्फोसिस फाउंडेशनच्या अध्यक्षा होत्या. त्यांनी ग्रामीण शिक्षण आणि ग्रंथालयांच्या उभारणीवर काम केले. कन्नड आणि इंग्रजीत त्यांनी पुस्तके लिहिली.

इन्फोसिस फाउंडेशन शिक्षण आणि आरोग्य या क्षेत्रांत काम करते. शाळांची पायाभूत सुविधा सुधारण्यासाठी निधी दिला जातो. आरोग्य सेवांसाठीही मदत केली जाते.

त्यांचा मुलगा रोहन मूर्ती हा उद्यम भांडवल क्षेत्रात कार्यरत आहे. कुटुंबाने शिक्षणाच्या क्षेत्रात सातत्याने योगदान दिले आहे.

मूर्ती यांनी कर्मचाऱ्यांना समभाग देण्याची पद्धत सुरू केली. यामुळे कंपनीतील प्रत्येक कर्मचाऱ्याला तिच्या यशात वाटा मिळाला. ही पद्धत आता अनेक कंपन्यांनी स्वीकारली आहे.

भारतीय आयटी उद्योगावर परिणाम

इन्फोसिसच्या यशामुळे भारतात माहिती तंत्रज्ञान सेवांचा उद्योग उभा राहिला. अनेक तरुण अभियंत्यांना रोजगार मिळाला. शहरांमध्ये तंत्रज्ञान केंद्रे वाढली.

बंगळुरू या उद्योगाचे केंद्र बनले. पुणे, हैदराबाद आणि चेन्नईतही मोठी केंद्रे उभी राहिली. या शहरांचा चेहरामोहरा बदलला.

कंपन्यांनी सुशासन आणि पारदर्शकतेवर भर दिला. शेअर बाजारातील नियमांचे पालन आणि लेखापरीक्षण यांना महत्त्व आले. यामुळे गुंतवणूकदारांचा विश्वास वाढला.

मूर्ती यांचे मत अनेकदा चर्चेत येते. शिक्षण, नोकरी आणि कार्यसंस्कृती यांवरील त्यांची भाष्ये वाद घालण्यास कारण ठरतात. तरीही उद्योजक म्हणून त्यांचे योगदान मोठे मानले जाते.

सन्मानांची नोंद

२००० मध्ये त्यांना पद्मश्री मिळाला. २००८ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण मिळाला. दोन्ही सन्मान भारत सरकारने दिले.

२००३ मध्ये त्यांना अर्न्स्ट अँड यंगचा जागतिक उद्योजक पुरस्कार मिळाला. २०१२ मध्ये अमेरिकन सोसायटी ऑफ मेकॅनिकल इंजिनियर्सचा हूव्हर पदक मिळाला.

२०१३ मध्ये त्यांची जगातील २५ प्रभावशाली जिवंत भारतीयांमध्ये नोंद झाली. त्याच वर्षी त्यांना समाजसेवक पुरस्कारही मिळाला.

आयआयटी कानपूरने त्यांना विशिष्ट माजी विद्यार्थी पुरस्कार दिला. अनेक विद्यापीठांनी त्यांना मानद पदव्या दिल्या आहेत.

संदर्भ

1. N.R. Narayana Murthy – Infosys profile
2. Shri N R Narayana Murthy – IIMA Archives
3. Narayana Murthy – IIT Kanpur profile
4. Padma Awards – About (padmaawards.gov.in)
5. Padma Awards dashboard

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६