मिल्खा सिंग

मिल्खा सिंग हे भारताचे महान धावपटू होते. त्यांना उडता शीख या नावाने ओळखले जाते. त्यांचा जन्म २० नोव्हेंबर १९२९ रोजी झाला. १९५८ मध्ये त्यांनी आशियाई क्रीडा स्पर्धेत दोन सुवर्णपदके जिंकली. त्याच वर्षी कॉमनवेल्थ खेळांमध्येही त्यांनी सुवर्ण जिंकले. १९५९ मध्ये त्यांना पद्मश्री मिळाला. रोम १९६० ऑलिम्पिकमध्ये ते ४०० मीटर शर्यतीत चौथ्या क्रमांकावर राहिले.

माहिती

मिल्खा सिंग यांचे बालपण फाळणीच्या काळात गेले. १९४७ मध्ये त्यांचे कुटुंब भारतात आले. या प्रवासात त्यांनी जवळचे नातेवाईक गमावले. त्यानंतर ते दिल्लीत राहू लागले. लष्करात भरती झाल्यानंतर तेथेच त्यांचा खेळाकडे ओढा वाढला.

एका लष्करी स्पर्धेत त्यांनी सहभाग घेतला आणि तेथूनच त्यांची धावपटू म्हणून ओळख निर्माण झाली. पुढे त्यांनी आपले संपूर्ण लक्ष ४०० मीटर शर्यतीवर केंद्रित केले.

१९५८ चे वर्ष

१९५८ हे मिल्खा सिंग यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात यशस्वी वर्ष ठरले. कटक येथील राष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धेत त्यांनी २०० आणि ४०० मीटरचे विक्रम केले. त्यानंतर टोकियो येथील आशियाई क्रीडा स्पर्धेत त्यांनी दोन्ही शर्यतींमध्ये सुवर्णपदक जिंकले. २०० मीटरची अंतिम शर्यत त्यांनी २१.६ सेकंदात पूर्ण केली.

त्यानंतर कार्डिफ येथील कॉमनवेल्थ खेळांमध्ये त्यांनी ४४० यार्ड शर्यत जिंकली. ४६.६ सेकंद ही त्यांची वेळ होती. स्वतंत्र भारताचे कॉमनवेल्थ खेळांतील हे पहिले सुवर्णपदक होते. या कामगिरीनंतर त्यांना पद्मश्री मिळाला. पद्मश्री १९५४ पासून दिला जातो आणि 'विशिष्ट सेवेसाठी' प्रदान केला जातो.

रोम १९६०

रोम ऑलिम्पिकमध्ये मिल्खा सिंग हे ४०० मीटर शर्यतीच्या पसंतीच्या खेळाडूंमध्ये होते. अंतिम फेरीत त्यांनी सुरुवातीच्या २०० मीटरपर्यंत आघाडी घेतली. त्यानंतर त्यांचा वेग कमी झाला आणि इतर खेळाडू पुढे गेले.

अंतिम क्रमवारीसाठी फोटो-फिनिश लागले. ते ४५.७३ सेकंदात चौथ्या क्रमांकावर राहिले. कांस्यपदकाच्या वेळेपासून ते अगदी थोडक्यात मागे होते. ही वेळ भारताचा राष्ट्रीय विक्रम ठरली आणि जवळपास चार दशके टिकून राहिली.

१९६२ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत त्यांनी ४०० मीटर आणि ४x४०० रिलेमध्ये सुवर्णपदक जिंकले. त्यानंतर ते पंजाब सरकारच्या क्रीडा विभागात संचालक झाले. १९९८ मध्ये ते तेथून सेवानिवृत्त झाले.

सन्मान आणि स्मरण

मिल्खा सिंग यांचे १८ जून २०२१ रोजी कोविड-१९ नंतर उद्भवलेल्या गुंतागुंतीमुळे निधन झाले. त्यांची पत्नी निर्मल यांचेही काही दिवस आधी निधन झाले होते. दोघांचेही सन्मानपूर्वक अंत्यसंस्कार करण्यात आले.

त्यांच्या जीवनावर आधारित चित्रपटांमुळे त्यांची कथा नव्या पिढीपर्यंत पोहोचली. भारतात अनेक क्रीडा स्टेडियम आणि मार्गांना त्यांचे नाव देण्यात आले आहे. पद्मश्री हा त्यांना मिळालेला सर्वात मोठा नागरी सन्मान होता. तो राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीच्या सनदेसह आणि पदकासह दिला जातो. त्यासोबत रोख रक्कम मिळत नाही.

लष्कर आणि प्रशिक्षण

मिल्खा सिंग १९५० च्या दशकाच्या सुरुवातीला भारतीय लष्करात भरती झाले. सुरुवातीला त्यांना सेवादलात प्रशिक्षण देण्यात आले. एका लष्करी क्रीडा स्पर्धेत त्यांनी घेतलेल्या भागामुळे वरिष्ठांनी त्यांच्यातील धावपटूला ओळखले.

१९५६ च्या मेलबर्न ऑलिम्पिकमध्ये त्यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले. तेथे ते अपयशी ठरले. त्यानंतर त्यांनी सरावाची पद्धत बदलली. अमेरिकेच्या चार्ल्स जेनकिन्स यांच्याकडून त्यांनी प्रशिक्षणाची कल्पना घेतली आणि ती काटेकोरपणे पाळली.

दिवसातून अनेक तास धावणे, वेगवान शर्यती आणि सहनशक्तीचा सराव असा त्यांचा दिनक्रम होता. १९५८ च्या यशानंतर त्यांना लष्करात पदोन्नती मिळाली. सिपायापासून ते कनिष्ठ आयोग अधिकारी या पदापर्यंत ते पोहोचले.

निवृत्तीनंतर त्यांनी पंजाब सरकारच्या शिक्षण विभागात क्रीडा संचालक म्हणून काम पाहिले. या पदावर ते १९९८ पर्यंत राहिले. तरुण खेळाडूंना प्रशिक्षण देण्याचे काम त्यांनी सुरू ठेवले.

सन्मान आणि सामाजिक योगदान

पद्मश्री हा मिल्खा सिंग यांना मिळालेला सर्वोच्च नागरी सन्मान होता. तो १९५४ पासून दिला जातो आणि 'विशिष्ट सेवेसाठी' प्रदान केला जातो. १९५९ मध्ये त्यांना हा पुरस्कार मिळाला. त्याच वर्षी त्यांना आशियासाठीचा हेल्म्स जागतिक क्रीडा पुरस्कारही मिळाला.

पद्म पुरस्कारांसाठी नामांकन खुले असते. पंतप्रधानांकडून नेमलेली समिती शिफारसी तयार करते. या समितीचे अध्यक्षपद कॅबिनेट सचिवांकडे असते. शिफारसी पंतप्रधान आणि राष्ट्रपतींकडे मंजुरीसाठी जातात. निवडीत व्यक्तीच्या आयुष्यभराच्या कामगिरीकडे पाहिले जाते.

मिल्खा सिंग यांनी तरुणांसाठी अनेक शिबिरे घेतली. चंदीगड येथे त्यांनी क्रीडा संस्था उभारण्यात पुढाकार घेतला. त्यांच्या जीवनकथेवर आधारित चित्रपटामुळे त्यांची कथा देशभर पोहोचली.

त्यांच्या निधनानंतर अनेक राज्यांनी त्यांच्या स्मरणार्थ क्रीडा स्पर्धा सुरू केल्या. त्यांची पत्नी निर्मल सिंग याही क्रीडा क्षेत्राशी जोडलेल्या होत्या. दोघांचे योगदान भारतीय क्रीडा इतिहासात नोंदवले जाते.

भारतीय क्रीडेतील स्थान

मिल्खा सिंग हे स्वातंत्र्यानंतरच्या भारतातील पहिल्या मोठ्या धावपटूंपैकी एक मानले जातात. त्यांच्या काळात भारतात क्रीडेसाठी मिळणारी सुविधा मर्यादित होती. तरीही त्यांनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर यश मिळवले.

त्यांचा ४५.७३ सेकंदांचा विक्रम जवळपास चार दशके टिकून राहिला. या काळात अनेक धावपटूंनी तो मोडण्याचा प्रयत्न केला. अखेर नव्या पिढीतील खेळाडूंनी तो मागे टाकला.

त्यांच्या कारकिर्दीत त्यांनी सुमारे ८० शर्यतींमध्ये भाग घेतला आणि त्यांपैकी बहुतांश जिंकल्या, असे त्यांच्या काळातील नोंदींमध्ये सांगितले जाते. या आकड्यांची स्वतंत्र पडताळणी मात्र कठीण आहे.

अनेकांसाठी ते भारतीय ऍथलेटिक्सचे प्रतीक बनले. त्यांची कथा परिश्रम आणि चिकाटीचे उदाहरण म्हणून सांगितली जाते. क्रीडा पत्रकारितेत त्यांच्या कारकिर्दीचा आढावा नियमितपणे घेतला जातो.

संदर्भ

1. Milkha Singh records – Olympics.com
2. Milkha Singh – Olympedia
3. First Indian CWG gold, Cardiff 1958 – Olympics.com
4. Padma Awards – About (padmaawards.gov.in)
5. Padma Awards dashboard

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६