पी. व्ही. सिंधू

पुसर्ला व्यंकट सिंधू या भारताच्या नामवंत बॅडमिंटनपटू आहेत. लोक तिला पी. व्ही. सिंधू या नावाने ओळखतात. तिचा जन्म ५ जुलै १९९५ रोजी हैदराबाद येथे झाला. तिने ऑलिम्पिक खेळांमध्ये दोन पदके जिंकली आहेत. २०१९ मध्ये ती जागतिक विजेती ठरली. भारत सरकारने तिला अर्जुन पुरस्कार, पद्मश्री, खेलरत्न आणि पद्मभूषण असे चार सन्मान दिले आहेत.

माहिती

तपशील	माहिती
जन्म	५ जुलै १९९५, हैदराबाद (तेलंगणा)
खेळ	बॅडमिंटन, महिला एकेरी
ऑलिम्पिक पदके	रिओ २०१६ – रौप्य; टोकियो २०२० – कांस्य
जागतिक विजेतेपद	२०१९, बासेल (स्वित्झर्लंड)
अर्जुन पुरस्कार	२०१३
पद्मश्री	२०१५
मेजर ध्यानचंद खेलरत्न	२०१६
पद्मभूषण	२०२० साठी जाहीर; प्रदान नोव्हेंबर २०२१

सिंधूचे वडील पी. व्ही. रामण्णा रेल्वेमध्ये अधिकारी होते. तिचे आई-वडील दोघेही व्हॉलीबॉल खेळत असत. खेळाचे वातावरण घरातच मिळाल्यामुळे ती लहानपणापासून खेळाकडे झुकली. पुल्लेला गोपीचंद यांच्या अकादमीत तिने प्रशिक्षण घेतले. सुरुवातीला ती एकेरीसोबतच दुहेरीतही खेळत होती. नंतर तिने एकेरीवर लक्ष केंद्रित केले.

तिची खेळण्याची शैली लांब फटके आणि तगडी फिटनेस यांवर आधारित आहे. सामना लांबवून प्रतिस्पर्धी थकवणे हे तिच्या खेळाचे वैशिष्ट्य मानले जाते.

सुरुवातीची कारकीर्द

वयाच्या आठव्या वर्षी सिंधूने बॅडमिंटनला सुरुवात केली. २००९ मध्ये तिने आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये पदार्पण केले. २०१३ मध्ये ती जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धेत कांस्यपदक जिंकली. भारतीय महिलेने या स्पर्धेत पदक जिंकण्याची ही पहिली वेळ होती. त्याच वर्षी तिला अर्जुन पुरस्कार मिळाला. अर्जुन पुरस्कार भारत सरकारच्या युवक व्यवहार व क्रीडा मंत्रालयाकडून दिला जातो. तो १९६१ पासून दिला जातो आणि सन्माननीय कामगिरीसाठी एका वर्षासाठी दिला जातो. २०१५ मध्ये सिंधूला पद्मश्री मिळाला. पद्मश्री हा पद्म पुरस्कारांचा चौथा क्रमांक आहे.

ऑलिम्पिक आणि जागतिक विजेतेपद

२०१६ च्या रिओ ऑलिम्पिकमध्ये सिंधूने रौप्य पदक जिंकले. ही तिची पहिलीच ऑलिम्पिक स्पर्धा होती. भारतीय महिलेने बॅडमिंटनमध्ये ऑलिम्पिक रौप्य जिंकण्याची ती पहिली वेळ होती. या कामगिरीनंतर तिला २०१६ चा राजीव गांधी खेलरत्न पुरस्कार मिळाला. हा पुरस्कार आता मेजर ध्यानचंद खेलरत्न या नावाने ओळखला जातो. तो भारताचा सर्वोच्च क्रीडा सन्मान आहे आणि १९९१-९२ पासून दिला जातो.

२०१७ आणि २०१८ मध्ये ती जागतिक अजिंक्यपद स्पर्धेत रौप्यपदकापर्यंत पोहोचली. २०१९ मध्ये तिने अखेर जागतिक विजेतेपद पटकावले. बॅडमिंटनच्या कोणत्याही प्रकारात जागतिक विजेतेपद जिंकणारी ती पहिली भारतीय खेळाडू ठरली. २०२० च्या टोकियो ऑलिम्पिकमध्ये तिने कांस्यपदक जिंकले. या कामगिरीमुळे दोन ऑलिम्पिक पदके जिंकणारी ती पहिली भारतीय महिला ठरली.

पद्मभूषण आणि पुरस्कारांची पद्धत

पद्म पुरस्कार १९५४ मध्ये सुरू झाले. सुरुवातीला त्यांना पहिला वर्ग, दुसरा वर्ग आणि तिसरा वर्ग अशी नावे होती. १९५५ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण, पद्मभूषण आणि पद्मश्री अशी नवी नावे मिळाली. हे पुरस्कार दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला जाहीर होतात. पंतप्रधानांकडून दरवर्षी एक समिती नेमली जाते. कॅबिनेट सचिव या समितीचे अध्यक्ष असतात. समितीच्या शिफारसी पंतप्रधान आणि राष्ट्रपतींकडे मंजुरीसाठी जातात. राष्ट्रपती पुरस्कार प्रदान करतात. समारंभ सहसा मार्च किंवा एप्रिलमध्ये राष्ट्रपती भवनात होतो.

सिंधूला २०२० साठी पद्मभूषण जाहीर झाला. कोविड-१९ महामारीमुळे समारंभ लांबला. नोव्हेंबर २०२१ मध्ये राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्या हस्ते तिला पद्मभूषण प्रदान झाला. पद्म पुरस्कारासोबत रोख रक्कम मिळत नाही. राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीचे सनद आणि एक पदक असे त्याचे स्वरूप आहे. खेळ, कला, साहित्य व शिक्षण, वैद्यक, समाजकार्य, विज्ञान व अभियांत्रिकी अशा अनेक क्षेत्रांत हे पुरस्कार दिले जातात.

पुढील वाटचाल

२०२१ नंतर सिंधूने काही काळ दुखापतींशी झगडा केला. तरीही ती आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांमध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व करत राहिली. तिच्या कामगिरीमुळे भारतात बॅडमिंटनची लोकप्रियता वाढली. हैदराबादमधील तिच्या अकादमीत आता अनेक मुले प्रशिक्षण घेतात. तिच्या नावाने सुरू झालेल्या स्पर्धा आणि पुरस्कारांमधून ती युवा खेळाडूंना प्रोत्साहन देते.

पद्मभूषण मिळाल्यानंतरही तिने पदकांचा पाठलाग सोडला नाही. एका खेळाडूच्या आयुष्यातील पुरस्कार हे केवळ सन्मान नसतात. ते पुढील मेहनतीची जबाबदारीही वाढवतात, असे तिने मुलाखतींमध्ये सांगितले आहे.

प्रशिक्षण आणि खेळाची पद्धत

सिंधूने हैदराबाद येथील गोपीचंद बॅडमिंटन अकादमीत दीर्घकाळ प्रशिक्षण घेतले. दिवसातून दोन वेळचा सराव तिच्या दिनक्रमाचा भाग होता. सकाळी तंदुरुस्तीचा सराव आणि संध्याकाळी कोर्टवरील सराव असे त्याचे स्वरूप होते. फिटनेसवर तिने विशेष भर दिला.

तिच्या खेळात लांब फटके आणि वेगवान फूटवर्क यांना महत्त्व आहे. प्रतिस्पर्ध्याला लांबच्या फटक्यांनी त्रास देणे हे तिचे प्रमुख शस्त्र मानले जाते. तिसऱ्या गेमपर्यंत टिकून राहण्याची तिची क्षमता अनेक सामन्यांत निर्णायक ठरली आहे.

२०२१ नंतर तिने स्पर्धांचे नियोजन काळजीपूर्वक करू लागली. दुखापतींमुळे काही स्पर्धा तिने वगळल्या. त्यामुळे तिच्या क्रमवारीत चढउतार झाले, पण मोठ्या स्पर्धांसाठी तंदुरुस्ती राखण्यावर तिने भर दिला.

सन्मानांची परंपरा

भारतातील नागरी सन्मानांची सुरुवात १९५४ मध्ये झाली. त्या वर्षी भारतरत्न आणि पद्मविभूषण हे दोन सन्मान सुरू झाले. पद्मविभूषणला तेव्हा तीन वर्ग होते. १९५५ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण, पद्मभूषण आणि पद्मश्री अशी नावे देण्यात आली.

पद्म पुरस्कारांसाठी नामांकन सर्वांसाठी खुले असते. स्वतःची शिफारसही करता येते. सरकारी नोकरदार, सार्वजनिक उपक्रमांतील कर्मचारी वगळून, उर्वरित सर्व नागरिक पात्र असतात. डॉक्टर आणि शास्त्रज्ञ यांना मात्र सवलत आहे.

एकाच व्यक्तीला पद्मश्रीनंतर पद्मभूषण मिळू शकतो. मात्र त्यासाठी पूर्वीच्या पुरस्कारापासून किमान पाच वर्षांचे अंतर असावे लागते. सिंधूच्या बाबतीत पद्मश्री २०१५ मध्ये आणि पद्मभूषण २०२० मध्ये आला. या नियमाची पूर्तता यात झाली आहे.

भारतीय बॅडमिंटनमधील स्थान

बॅडमिंटन १९९२ मध्ये ऑलिम्पिकचा भाग झाले. तेव्हापासून भारताला या खेळात पदके मिळवायला वेळ लागला. २०१२ मध्ये सायना नेहवाल यांनी कांस्यपदक जिंकले. त्यानंतर सिंधूने पदकांची मालिका सुरू ठेवली.

तिने तीन वेगवेगळ्या ऑलिम्पिक स्पर्धांत भाग घेतला आहे. रिओ आणि टोकियो येथे तिला पदके मिळाली. २०२४ च्या पॅरिस ऑलिम्पिकमध्ये मात्र तिला पदक मिळवता आले नाही.

आज भारतीय महिला बॅडमिंटनपटूंचा एक मोठा गट आंतरराष्ट्रीय स्तरावर खेळत आहे. सिंधूच्या यशामुळे या खेळासाठी मिळणारे प्रायोजकत्व वाढले. राज्य सरकारांनीही बॅडमिंटन अकादम्यांना मदत देण्यास सुरुवात केली.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६