लस

लस म्हणजे शरीराच्या रोगप्रतिकारक यंत्रणेला विशिष्ट संसर्गजन्य रोगाला प्रतिकार करण्यास शिकवणारे जैविक द्रव्य होय. लसीमध्ये रोगजंतूचा कमकुवत केलेला किंवा मृत भाग असतो, किंवा रोगजंतूच्या पृष्ठभागावरील एक प्रथिन असते. शरीरात गेल्यावर हे द्रव्य रोग निर्माण करत नाही, परंतु रोगप्रतिकारक यंत्रणेला त्या जंतूची ओळख करून देते. त्यामुळे शरीर प्रतिपिंडे तयार करते आणि स्मरणपेशी साठवून ठेवते. पुढे खऱ्या रोगजंतूचा संपर्क आल्यास शरीर त्याला त्वरित ओळखते आणि रोग टाळते. लसीकरण हे आधुनिक वैद्यकशास्त्रातील सर्वात परिणामकारक सार्वजनिक आरोग्य उपायांपैकी एक मानले जाते. कोणतीही लस घेण्याचा निर्णय वैद्यकीय इतिहासाचा विचार करून पात्र डॉक्टरांशी चर्चा करून घ्यावा.

माहिती

मानवी शरीरात रोगप्रतिकारक यंत्रणा असते. ती बाहेरून आलेल्या जंतूंना ओळखून त्यांचा नाश करते. या यंत्रणेला एका विशिष्ट जंतूची पूर्वओळख असेल तर तिचा प्रतिसाद अधिक वेगवान आणि अधिक प्रभावी होतो. लसीचे कार्य याच तत्त्वावर आधारित आहे.

लसीकरणाची कल्पना नवी नाही. अठराव्या शतकाच्या अखेरीस एडवर्ड जेनर यांनी देवीच्या विरोधातील लसीकरणाचे महत्त्वाचे काम केले. गाईच्या देवीचा संसर्ग झालेल्या लोकांना मानवी देवी होत नाही, हे त्यांनी दाखवून दिले. या शोधामुळे लसीकरणाचा पाया तयार झाला.

लसींचे प्रकार

लसींचे अनेक प्रकार आहेत आणि प्रत्येक प्रकाराची स्वतःची वैशिष्ट्ये आहेत. काही लसींमध्ये रोगजंतू अतिशय कमकुवत केलेला जिवंत असतो, तर काहींमध्ये तो मृत असतो. काही लसी जंतूच्या एका भागावर किंवा त्याने तयार केलेल्या विषावर आधारित असतात. अलीकडच्या काळात अनुवांशिक तंत्रज्ञानावर आधारित लसीही विकसित झाल्या आहेत.

प्रकार	तत्त्व	उदाहरण
जिवंत कमकुवत	कमकुवत जंतू, दीर्घकाळ संरक्षण	देवी, गोवर, रुबेला
मृत जंतू	मृत जंतू, सुरक्षित	काही जंतूसंसर्ग लसी
उपघटक	जंतूचे शुद्ध प्रथिन	हेपेटायटिस बी
विषनाशक	निष्क्रिय विष	धनुर्वात
आरएनए	संदेशवाहक आरएनए	काही नवीन लसी

लसीकरणाची तत्त्वे

लसीकरणाचा परिणाम केवळ व्यक्तीपुरता मर्यादित नसतो. मोठ्या प्रमाणात लोकांनी लस घेतल्यास रोगजंतूला संवेदनशील लोक सापडत नाहीत आणि त्याचा प्रसार तुटतो. या परिणामाला सामूहिक प्रतिकारक्षमता असे म्हणतात. त्यामुळे लस घेऊ शकत नाहीत अशा व्यक्ती — उदाहरणार्थ अतिशय लहान बालके किंवा कमकुवत रोगप्रतिकारक क्षमता असलेले रुग्ण — यांचेही अप्रत्यक्ष संरक्षण होते.

लसीचा प्रभाव टिकून राहण्याचा कालावधी रोगानुसार वेगळा असतो. काही लसींचे एकच अंतिम मात्रा पुरते, तर काहींसाठी ठराविक अंतराने पुनर्मात्रा आवश्यक असते. काही रोगजंतू वेळोवेळी बदलत असल्याने दरवर्षी नवी लस तयार केली जाते. त्यामुळे लसीकरणाचे वेळापत्रक वयानुसार आणि परिस्थितीनुसार ठरवले जाते.

देवीचे उच्चाटन

देवी हा अत्यंत संसर्गजन्य आणि प्राणघातक रोग होता. शतकानुशतके या रोगाने मोठ्या प्रमाणात जीवितहानी केली. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या नेतृत्वाखाली राबवलेल्या जागतिक लसीकरण मोहिमेमुळे हा रोग पूर्णपणे नष्ट करण्यात यश आले. १९७७ मध्ये या रोगाचा शेवटचा नैसर्गिक रुग्ण आढळला आणि १९८० मध्ये जागतिक आरोग्य सभेने देवीचे उच्चाटन झाल्याचे प्रमाणित केले.

ही घटना सार्वजनिक आरोग्याच्या इतिहासातील एक महत्त्वाची कामगिरी मानली जाते. एखादा मानवी रोग लसीकरणाच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांनी पूर्णपणे नष्ट झाल्याचे हे पहिले उदाहरण आहे.

पोलिओ

पोलिओ हा विषाणूजन्य रोग असून त्यामुळे अर्धांगवायू होऊ शकतो. विसाव्या शतकाच्या मध्यात अमेरिकेत जोनास सॉक यांनी मृत विषाणूवर आधारित लस विकसित केली. १९५५ मध्ये या लसीच्या चाचण्यांचे निकाल जाहीर झाले. त्यानंतर अल्बर्ट साबिन यांनी तोंडाने दिली जाणारी कमकुवत जिवंत लस विकसित केली, जी मोठ्या प्रमाणावरील मोहिमांसाठी अधिक सोयीची ठरली.

१९८८ मध्ये जागतिक आरोग्य सभेने पोलिओ निर्मूलनाचा ठराव संमत केला आणि जागतिक पोलिओ निर्मूलन उपक्रम सुरू झाला. त्यानंतर जगभरातील रुग्णांचे प्रमाण झपाट्याने घटले. पोलिओवर औषध नाही; प्रतिबंध हाच एकमेव उपाय मानला जातो.

भारतातील कार्यक्रम आणि आव्हाने

भारताने १९९४ मध्ये पल्स पोलिओ लसीकरण कार्यक्रमाची सुरुवात केली आणि १९९५ पासून तो देशभर राबवला. त्या वेळी जगातील पोलिओ रुग्णांचे सर्वाधिक प्रमाण भारतात होते. घरोघरी जाऊन लस देणे, प्रवासी ठिकाणी शिबिरे भरणे आणि आरोग्य कर्मचाऱ्यांची सतत देखरेख या उपायांमुळे आकडा झपाट्याने घटला.

भारतात पोलिओचा शेवटचा रुग्ण १३ जानेवारी २०११ रोजी पश्चिम बंगालमधील हावडा येथे आढळला. २७ मार्च २०१४ रोजी जागतिक आरोग्य संघटनेने भारताला पोलिओमुक्त प्रमाणपत्र दिले. भारताच्या नियमित लसीकरण कार्यक्रमात आता अनेक रोगांवरील लसी समाविष्ट आहेत आणि देशांतर्गत उत्पादनक्षमताही मोठी आहे.

भारताची विस्तीर्णता, विविधता आणि लोकसंख्येची घनता यांमुळे लसीकरण मोहीम राबवणे कठीण काम आहे. दुर्गम भागांतील कुटुंबांपर्यंत लस पोहोचवण्यासाठी शीतसाखळी यंत्रणा, वाहतूक आणि साठवणुकीची सुविधा आवश्यक असते. आरोग्य कर्मचारी, आशा कार्यकर्त्या आणि स्थानिक स्वयंसेवक यांचा मोठा वाटा या कामात असतो.

लोकांच्या मनातील शंका दूर करणे हेही तितकेच महत्त्वाचे असते. विश्वासार्ह माहितीचा अभाव, अफवा आणि चुकीच्या समजुती यांमुळे काही ठिकाणी लसीकरण टाळले जाते. मात्र जागतिक आरोग्य संघटनेच्या नोंदीनुसार भारताला पोलिओमुक्त दर्जा मिळाला, हे सातत्यपूर्ण प्रयत्नांचे उदाहरण मानले जाते.

जागतिक परिणाम आणि संशोधनाच्या दिशा

लसीकरणामुळे अनेक आजारांचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणात घटले आहे. देवीचे पूर्ण उच्चाटन हे त्याचे सर्वात स्पष्ट उदाहरण आहे. गोवर, पोलिओ आणि धनुर्वात यांसारख्या आजारांच्या रुग्णसंख्येतही मोठी घट झाली आहे.

लसीकरणाचा परिणाम केवळ रुग्णसंख्या घटण्यापुरता नसतो. आजारामुळे होणारे दीर्घकालीन अपंगत्व, रुग्णालयातील खर्च आणि कुटुंबावरील आर्थिक ताण यांवरही तो परिणाम करतो. त्यामुळे लसीकरण हा आरोग्यव्यवस्थेवरील भार कमी करणारा उपाय मानला जातो.

अलीकडच्या काळात लस निर्मितीच्या नव्या पद्धती विकसित झाल्या आहेत. या पद्धतींमुळे लस विकसित करण्याचा कालावधी कमी होऊ शकतो आणि आपत्कालीन परिस्थितीत जलद प्रतिसाद देणे शक्य होते. या तंत्रज्ञानाचा वापर इतर आजारांसाठीही अभ्यासला जात आहे.

प्रत्येक नव्या लसीची सुरक्षितता व परिणामकारकता अनेक टप्प्यांतील चाचण्यांत तपासली जाते आणि नियामक संस्थांच्या मंजुरीनंतरच ती वापरात येते.

सुरक्षा आणि चिकित्सक सल्ला

लसी औषधनिर्माणाच्या कठोर मानकांनुसार तपासल्या जातात आणि त्यांच्या सुरक्षिततेवर सतत देखरेख ठेवली जाते. लस घेतल्यानंतर इंजेक्शनच्या जागी वेदना, सौम्य ताप किंवा थकवा जाणवणे हे सामान्य प्रतिसाद मानले जातात. गंभीर दुष्परिणाम अत्यंत दुर्मीळ असतात.

लस घेण्यापूर्वी व्यक्तीची आरोग्यस्थिती, पूर्वीच्या लसींना झालेला प्रतिसाद आणि सध्याचे औषधोपचार यांचा विचार आवश्यक असतो. गर्भवती महिला, विशिष्ट आजार असलेल्या व्यक्ती आणि रोगप्रतिकारक क्षमता कमी असलेल्या रुग्णांसाठी वेगळे मार्गदर्शन असते. कोणती लस, कधी आणि किती मात्रांत घ्यावी, हे केवळ पात्र डॉक्टरच ठरवू शकतात. या लेखातील माहिती ही सामान्य माहिती असून ती वैद्यकीय सल्ला नाही.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६