शांतीस्वरूप भटनागर

शांतीस्वरूप भटनागर हे भारतातील विज्ञान संशोधनाच्या संघटनेचे प्रमुख शिल्पकार होते. ते वैज्ञानिक तसेच कुशल प्रशासक होते. १९४२ मध्ये स्थापन झालेल्या सीएसआयआरचे ते पहिले संचालक होते. त्यांनी देशभर अनेक राष्ट्रीय प्रयोगशाळा उभारल्या. १९४३ मध्ये ते रॉयल सोसायटीचे फेलो झाले.

माहिती

त्यांच्या नावाने 'शांतीस्वरूप भटनागर विज्ञान आणि तंत्रज्ञान पुरस्कार' दिला जातो. हा भारतातील विज्ञान क्षेत्रातील प्रतिष्ठेचा पुरस्कार मानला जातो.

शिक्षण आणि संशोधन

भटनागर यांचा जन्म पंजाबमधील भेरा येथे झाला. हे ठिकाण आताच्या पाकिस्तानात आहे.

त्यांनी पंजाब विद्यापीठातून शिक्षण घेतले. पुढे लंडनमध्ये त्यांनी संशोधन केले.

त्यांचे काम भौतिक रसायनशास्त्र आणि कोलॉइड रसायनशास्त्र यांवर होते. या क्षेत्रात त्यांनी महत्त्वाची कामगिरी केली.

त्यांनी पंजाब आणि लाहोर विद्यापीठांत अध्यापन केले. पुढे ते बनारस हिंदू विद्यापीठातही गेले.

भेरा हे पंजाबमधील छोटे गाव होते.

पुढे लाहोर येथे त्यांनी उच्च शिक्षण घेतले. तेथे त्यांना विज्ञानाची गोडी लागली. तेथे त्यांनी पदव्युत्तर संशोधन पूर्ण केले.

त्यांनी इमल्शन आणि चुंबकीय रसायनशास्त्र यांवर काम केले. या विषयांवर त्यांची पत्रे प्रकाशित झाली.

त्यांनी अनेक शास्त्रीय निबंध लिहिले. त्यांच्या संशोधनपत्रांना आंतरराष्ट्रीय नियतकालिकांत स्थान मिळाले. पुढील अनेक शास्त्रज्ञांनी त्यांच्या कामाचा आधार घेतला.

सीएसआयआरची स्थापना

१९४० मध्ये वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन मंडळ स्थापन झाले. भटनागर त्याचे संचालक झाले.

ही संस्था स्वायत्त स्वरूपाची होती. पुढे त्यांना महासंचालकाचे पद मिळाले.

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात औद्योगिक उत्पादनासाठी संशोधनाची गरज वाढली. यामुळे या संस्थेचे महत्त्व वाढले.

सीएसआयआरची स्थापना १९४२ मध्ये झाली. ही संस्था स्वतंत्र भारतातील विज्ञान संशोधनाचा आधार बनली.

भटनागर यांनी संस्थेची रचना घडवली. त्यांनी उद्योग आणि संशोधन यांची जोड दाखवली.

त्यांना जवाहरलाल नेहरू यांचा पाठिंबा मिळाला. नेहरूंनी विज्ञानाच्या विकासावर भर दिला.

यामुळे पंचवार्षिक योजनांमध्ये विज्ञानाला स्थान मिळाले. संशोधनासाठी निधी वाढवला गेला.

संस्थेच्या कामासाठी त्यांनी अनेक समित्या नेमल्या. प्रत्येक समितीकडे विशिष्ट जबाबदारी होती.

राष्ट्रीय प्रयोगशाळा

त्यांनी देशभर अनेक प्रयोगशाळा उभारल्या. या प्रयोगशाळांनी उद्योगांना मदत केली.

राष्ट्रीय रासायनशास्त्र प्रयोगशाळा पुणे येथे उभारली. राष्ट्रीय भौतिकशास्त्र प्रयोगशाळा दिल्लीत सुरू झाली.

धातुशास्त्र, अन्नप्रक्रिया आणि इंधन यांवरही प्रयोगशाळा झाल्या. या सर्वांची स्थापना त्यांच्या नियोजनातून झाली.

सुमारे बारा प्रयोगशाळा त्यांनी उभारल्या, असे सरकारी नोंदींत म्हटले आहे. या कामामुळे त्यांना 'संशोधन प्रयोगशाळांचे जनक' म्हटले जाते.

प्रत्येक प्रयोगशाळेचे काम वेगळ्या क्षेत्रासाठी ठरवले होते. यामुळे पुनरावृत्ती टळली. लहान उद्योगांनाही त्यांचा फायदा झाला.

संशोधनाचे निष्कर्ष उत्पादनात आणण्यावर भर देण्यात आला. यामुळे विज्ञान आणि उद्योग जवळ आले.

या प्रयोगशाळा आजही देशभर कार्यरत आहेत. त्यांची संख्या आणि क्षेत्रे पुढे वाढली.

या प्रयोगशाळांसाठी शास्त्रज्ञांची नेमणूक महत्त्वाची होती. भटनागर यांनी योग्य लोकांची निवड केली, असे नोंदवले जाते.

प्रशासकीय काम

ते अनेक सरकारी पदांवर राहिले. शिक्षण मंत्रालयात त्यांनी सल्लागाराचे काम केले.

ते विद्यापीठ अनुदान आयोगाचे पहिले अध्यक्ष होते. उच्च शिक्षणाच्या विकासासाठी त्यांनी काम केले.

त्यांनी अणुऊर्जा आयोगाचे सचिवपदही सांभाळले. विज्ञान धोरणाच्या आखणीत त्यांचा वाटा होता.

त्यांनी सल्ला देताना नेहमी देशाच्या गरजेचा विचार केला. म्हणूनच राजकारण्यांमध्येही त्यांचा आदर होता.

त्यांनी शिक्षण आणि विज्ञान या दोन्ही क्षेत्रांत काम केले. दोन्हीकडे त्यांचे योगदान मोठे आहे. उच्च शिक्षणाच्या धोरणात त्यांनी सुधारणा सुचवल्या.

त्यांनी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाच्या उभारणीतही काम केले. संस्थांची रचना त्यांनीच आखली.

त्यांच्या कार्यकाळात अनेक नव्या संस्था उभ्या राहिल्या. या संस्था पुढे स्वतंत्रपणे वाढल्या.

त्यांनी शास्त्रज्ञांना प्रशासनात सहभागी करून घेतले. यामुळे धोरणे अधिक व्यावहारिक ठरली.

व्यक्तिमत्त्व

ते साधे राहत असत आणि कामात तल्लीन होत असत. पैशाच्या लाभाची त्यांना आस नव्हती.

त्यांनी अनेक तरुण शास्त्रज्ञांना संधी दिली. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली अनेकांनी स्वतःचे स्थान निर्माण केले.

ते क्रीडा प्रेमी होते, असेही नोंदवले जाते. त्यांच्या स्मरणार्थ सीएसआयआर क्रीडा स्पर्धा भरवल्या जातात.

त्यांचे वागणे सौजन्यपूर्ण होते. म्हणून सहकाऱ्यांशी त्यांचे चांगले संबंध होते.

ते अत्यंत मेहनती होते. कामाचा भार जास्त असूनही ते थकत नसत.

त्यांनी आपल्या सहकाऱ्यांना प्रोत्साहन दिले. त्यांच्या टीममध्ये काम करणे अनेकांना आवडत असे.

त्यांना क्रीडेचीही आवड होती. यामुळे त्यांच्या नावाने क्रीडा स्पर्धा सुरू झाल्या.

त्यांनी आपल्या कामाचे श्रेय कधीही एकट्याने घेतले नाही. संघभावना त्यांच्या कार्यशैलीचे वैशिष्ट्य होते.

त्यांना विद्यार्थ्यांशी बोलायला आवडत असे. त्यांच्या कार्यालयात तरुण शास्त्रज्ञांची ये-जा सतत असे. त्यांच्या सहकाऱ्यांनी त्यांच्या स्मृती लेखांतून जपल्या आहेत.

वारसा

१९५५ मध्ये नवी दिल्लीत त्यांचे निधन झाले. त्यांचे कार्य पुढील शास्त्रज्ञांनी पुढे नेले.

१९५८ पासून त्यांच्या नावाने विज्ञान पुरस्कार दिले जातात. या पुरस्काराला विज्ञान क्षेत्रात मोठा मान आहे.

सीएसआयआर आज देशातील सर्वात मोठी संशोधन संस्था आहे. त्याच्या पायाभरणीत त्यांचा वाटा मूलभूत मानला जातो.

त्यांनी भारतात संशोधन आणि उद्योग यांची जोड दाखवली. हा त्यांचा दूरदृष्टीचा दृष्टिकोन होता. ते फक्त साठ वर्षे जगले.

हा पुरस्कार तरुण शास्त्रज्ञांना दिला जातो. सीएसआयआरचा विस्तार पुढे मोठ्या प्रमाणात झाला. आज देशभरात त्याच्या अनेक प्रयोगशाळा आहेत.

त्यांचे नाव भारतीय विज्ञान संघटनेच्या इतिहासात महत्त्वाचे आहे. विज्ञान प्रशासनाचा आदर्श म्हणून त्यांचा अभ्यास होतो.

स्वातंत्र्यानंतर देशाला विज्ञानाची गरज होती. अन्न, औषध आणि उद्योग या क्षेत्रांत संशोधन आवश्यक होते.

भटनागर यांनी या गरजा ओळखल्या. त्यांनी संशोधनाची दिशा त्यानुसार ठरवली.

त्यांनी शास्त्रज्ञांना प्रोत्साहन देण्यासाठी योजना आखल्या. शिष्यवृत्ती आणि पुरस्कार यांना महत्त्व दिले.

विज्ञानाच्या लोकप्रियतेसाठीही त्यांनी काम केले. शाळांमध्ये विज्ञान शिक्षण वाढावे, असे त्यांना वाटत होते.

हा पुरस्कार विज्ञानाच्या विविध शाखांतील तरुण शास्त्रज्ञांना दिला जातो. पुरस्कारामुळे संशोधनासाठी प्रोत्साहन मिळते.

संदर्भ

1. Shanti Swarup Bhatnagar — Wikipedia
2. Dr Shanti Swarup Bhatnagar — SSB Prize, Government of India
3. Dr Shanti Swarup Bhatnagar — CSIR
4. Shanti Swarup Bhatnagar: Institutional icon — India Today
5. CSIR — Official site

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६