अझीम प्रेमजी

अझीम हाशिम प्रेमजी हे विप्रो कंपनीचे अध्यक्ष होते. त्यांचा जन्म २४ जुलै १९४५ रोजी मुंबईत झाला. वडिलांच्या निधनानंतर वयाच्या २१ व्या वर्षी त्यांना कौटुंबिक व्यवसाय सांभाळावा लागला. त्यांनी ती लहान कंपनी मोठ्या तंत्रज्ञान कंपनीत रूपांतरित केली. २००५ मध्ये त्यांना पद्मभूषण मिळाला. २०११ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण मिळाला. शिक्षण आणि समाजकार्यासाठी त्यांनी आपल्या संपत्तीचा मोठा भाग दान केला.

माहिती

तपशील	माहिती
जन्म	२४ जुलै १९४५, मुंबई
पद	विप्रो लिमिटेडचे संस्थापक-अध्यक्ष
शिक्षण	स्टॅनफर्ड विद्यापीठ (अभियांत्रिकी, अपूर्ण)
कंपनीचे नाव बदल	१९७७ मध्ये विप्रो असे नामकरण
अध्यक्षपद	१९६६ ते जुलै २०१९
पद्मभूषण	२००५
पद्मविभूषण	२०११
इतर सन्मान	कार्नेगी पदक (२०१७), फ्रान्सचा लीजन ऑफ ऑनर (२०१८)

अझीम प्रेमजी यांचे वडील मुहम्मद हाशिम प्रेमजी हे व्यावसायिक होते. ते वनस्पती तेल आणि वनस्पती स्निग्ध पदार्थ बनवणाऱ्या कंपनीचे मालक होते. ती कंपनी पश्चिम भारतातील वनस्पती उत्पादने या नावाने ओळखली जात असे.

अझीम यांनी स्टॅनफर्ड विद्यापीठात अभियंत्रणाचे शिक्षण घेतले. १९६६ मध्ये वडिलांचे निधन झाले आणि त्यांना अभ्यास अर्ध्यावर सोडून भारतात परतावे लागले. तेव्हा ते केवळ २१ वर्षांचे होते.

सुरुवातीला कंपनीची उलाढाल छोटी होती. त्यांनी उत्पादनांची श्रेणी वाढवली. बल्ब, साबण, सौंदर्यप्रसाधने आणि जलचालित दंडक यांचा त्यात समावेश होता.

विप्रोची वाटचाल

१९७७ मध्ये कंपनीचे नाव विप्रो असे ठेवण्यात आले. १९८० च्या दशकात त्यांनी संगणक आणि तंत्रज्ञानाकडे लक्ष वळवले. परदेशी कंपन्यांसोबत भागीदारीत संगणक उपकरणे तयार करण्यास सुरुवात झाली.

पुढे कंपनीने सॉफ्टवेअर सेवांकडे वाटचाल केली. अमेरिकेत सॉफ्टवेअर निर्यात वाढली. १९९० च्या दशकात विप्रो माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रातील आघाडीच्या कंपन्यांत गणली जाऊ लागली.

२०१९ पर्यंत त्यांनी कंपनीचे नेतृत्व केले. या काळात विप्रो जागतिक स्तरावर ६५ हून अधिक देशांत कार्यरत झाली. जुलै २०१९ मध्ये त्यांनी अध्यक्षपद सोडले आणि त्यांचे पुत्र रिशाद प्रेमजी यांनी पदभार घेतला.

२०११ मध्ये त्यांनी विप्रोच्या समभागांचा मोठा भाग आझीम प्रेमजी फाउंडेशनला हस्तांतरित केला. शिक्षणाच्या क्षेत्रात काम करण्यासाठी हा निधी वापरला जातो.

सन्मान आणि मान्यता

२००५ मध्ये त्यांना पद्मभूषण मिळाला. २०११ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण जाहीर झाला. २०११ च्या प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला ही घोषणा झाली. एप्रिल २०११ मध्ये राष्ट्रपती प्रतिभा पाटील यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान झाला.

पद्मविभूषण हा पद्म पुरस्कारांमधील सर्वोच्च सन्मान आहे. तो 'असाधारण व विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो. पद्म पुरस्कार १९५४ पासून दिले जातात. हे पुरस्कार व्यापार व उद्योगासह नऊ ते दहा क्षेत्रांत दिले जातात.

२०१७ मध्ये त्यांना कार्नेगी परोपकार पदक मिळाले. २०१८ मध्ये फ्रान्सने त्यांना लीजन ऑफ ऑनरचा सन्मान दिला. २०१९ मध्ये फोर्ब्सने जगातील सर्वात उदार दानवीरांच्या यादीत त्यांचा समावेश केला.

अनेक विद्यापीठांनी त्यांना मानद पदव्या दिल्या आहेत. मिशिगन स्टेट, वेस्लियन आणि भारतीय तंत्रज्ञान संस्थांचा त्यात समावेश आहे.

शिक्षणकार्य

आझीम प्रेमजी फाउंडेशन सरकारी शाळांमधील शिक्षणाचा दर्जा सुधारण्यासाठी काम करते. शिक्षकांच्या प्रशिक्षणावर विशेष भर दिला जातो. अनेक जिल्ह्यांत या फाउंडेशनची केंद्रे आहेत.

बंगळुरू येथे आझीम प्रेमजी विद्यापीठ सुरू करण्यात आले. तेथे शिक्षण, विकास आणि शाश्वतता या विषयांचे अभ्यासक्रम आहेत. फाउंडेशनच्या कामातून शिक्षण धोरणावरही चर्चा होते.

त्यांच्या दानधर्माची व्याप्ती मोठी आहे. शिक्षण, आरोग्य आणि समाजकार्य अशा क्षेत्रांत हा निधी वापरला जातो. त्यांनी केलेल्या देणग्यांची आकडेवारी वेगवेगळ्या स्रोतांत वेगळी सांगितली जाते.

फाउंडेशनचे काम प्रामुख्याने ग्रामीण आणि दुर्गम भागांतील शाळांवर केंद्रित आहे. शिक्षकांना साहित्य आणि प्रशिक्षण पुरवण्यावर भर दिला जातो. या उपक्रमांचा परिणाम सातत्याने मोजला जातो.

व्यवसायाचा विस्तार

विप्रोने सुरुवातीला वनस्पती स्निग्ध पदार्थ आणि साबण तयार केले. पुढे संगणक उपकरणांचे उत्पादन सुरू झाले. १९८० च्या दशकात या बदलाला वेग आला.

परदेशी कंपन्यांसोबत भागीदारी करून कंपनीने संगणक तयार केले. पुढे सेवा क्षेत्राकडे वाटचाल झाली. सॉफ्टवेअर विकास आणि व्यवस्थापन सेवा यांना मागणी वाढली.

कंपनीने अनेक देशांत कार्यालये उघडली. भारताबाहेरही कर्मचारी नेमले जाऊ लागले. यामुळे कंपनीचे स्वरूप जागतिक झाले.

आज विप्रो माहिती तंत्रज्ञान, सल्ला आणि व्यवसाय प्रक्रिया सेवा या क्षेत्रांत काम करते. कंपनीचा मोठा भाग आता सेवा क्षेत्रातून येतो.

दानधर्माचे स्वरूप

प्रेमजी यांनी शिक्षणाच्या क्षेत्रात मोठी गुंतवणूक केली. सरकारी शाळांच्या सुधारणेवर भर दिला जातो. शिक्षकांचे प्रशिक्षण हा त्यातील प्रमुख भाग आहे.

फाउंडेशन अनेक जिल्ह्यांत कार्यरत आहे. तेथे शाळांना साहित्य आणि मार्गदर्शन पुरवले जाते. शिक्षणाचा दर्जा मोजण्यासाठी स्वतंत्र पद्धती वापरल्या जातात.

बंगळुरू येथे विद्यापीठ स्थापन झाले आहे. तेथे पदव्युत्तर अभ्यासक्रम चालतात. शिक्षण आणि विकास या विषयांवर संशोधन होते.

त्यांनी आपल्या संपत्तीचा मोठा हिस्सा या कामासाठी दिला. जगातील सर्वात मोठ्या दानवीरांमध्ये त्यांची गणना होते. देणगीची नेमकी रक्कम वेगवेगळ्या स्रोतांत वेगळी दिली जाते.

पुरस्कारांची पद्धत

पद्म पुरस्कारांसाठी नामांकन सर्वांसाठी खुले असते. स्वतःची शिफारसही करता येते. सरकारी नोकरदार व सार्वजनिक उपक्रमांचे कर्मचारी यांना सामान्यतः पात्रता नसते.

डॉक्टर आणि शास्त्रज्ञ यांना यात सवलत आहे. पंतप्रधानांकडून दरवर्षी समिती नेमली जाते. कॅबिनेट सचिव समितीचे अध्यक्ष असतात.

समितीत गृह सचिव, राष्ट्रपतींचे सचिव आणि चार ते सहा मान्यवर सदस्य असतात. शिफारसी पंतप्रधान आणि राष्ट्रपतींकडे मंजुरीसाठी जातात.

पुरस्कारासोबत रोख रक्कम मिळत नाही. राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीचे सनद आणि पदक असे त्याचे स्वरूप आहे. पदक सार्वजनिक कार्यक्रमांत परिधान करता येते.

शिक्षण क्षेत्रातील योगदान

सरकारी शाळांमधील शिक्षणाचा दर्जा सुधारणे हे फाउंडेशनचे मुख्य उद्दिष्ट आहे. शिक्षकांच्या क्षमता वाढीसाठी सतत प्रशिक्षण दिले जाते.

फाउंडेशनची केंद्रे अनेक जिल्ह्यांत आहेत. तेथे शाळांना अभ्यासक्रम साहित्य आणि मार्गदर्शन पुरवले जाते. शिक्षणाच्या गुणवत्तेचे मूल्यमापन नियमित केले जाते.

आझीम प्रेमजी विद्यापीठातून पदव्युत्तर शिक्षण दिले जाते. शिक्षण, विकास आणि शाश्वतता या विषयांवर अभ्यासक्रम आहेत. संशोधनालाही प्रोत्साहन दिले जाते.

२०१७ मध्ये त्यांना कार्नेगी परोपकार पदक मिळाले. हा पुरस्कार जागतिक स्तरावर दिला जातो. त्यांच्या दानकार्याची आंतरराष्ट्रीय पातळीवर दखल घेतली गेली.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६