रतन टाटा

रतन नवल टाटा हे टाटा समूहाचे माजी अध्यक्ष होते. त्यांचा जन्म २८ डिसेंबर १९३७ रोजी मुंबईत झाला. त्यांनी १९९१ ते २०१२ या काळात टाटा सन्सचे अध्यक्षपद सांभाळले. २०१६ ते २०१७ या काळात ते अंतरिम अध्यक्ष होते. २००० मध्ये त्यांना पद्मभूषण मिळाला. २००८ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण मिळाला. त्यांचे ९ ऑक्टोबर २०२४ रोजी निधन झाले.

माहिती

रतन टाटा हे नवल टाटा आणि सूनू टाटा यांचे पुत्र होते. वयाच्या दहाव्या वर्षी त्यांचे आई-वडील वेगळे झाले. त्यानंतर त्यांची आजी नवाजबाई यांनी त्यांना सांभाळले. त्यांचे शिक्षण मुंबई, शिमला आणि न्यूयॉर्क येथे झाले.

१९६२ मध्ये त्यांनी कॉर्नेल विद्यापीठातून वास्तुशास्त्राची पदवी घेतली. त्यानंतर ते भारतात परतले आणि टाटा समूहात रुजू झाले. सुरुवातीचे काही महिने त्यांनी जमशेदपूर येथील कारखान्यात प्रशिक्षण घेतले.

पुढे त्यांना एन्ईएलसीओ या कंपनीची जबाबदारी देण्यात आली. ती कंपनी त्या वेळी तोट्यात होती. त्यांनी ती सावरण्याचा प्रयत्न केला, पण आर्थिक मंदीमुळे ती पुन्हा अडचणीत आली.

अध्यक्षपदाचा काळ

१९९१ मध्ये जे. आर. डी. टाटा निवृत्त झाले आणि रतन टाटा अध्यक्ष झाले. सुरुवातीला कंपन्यांच्या प्रमुखांनी त्यांना विरोध केला. कारण पूर्वी प्रत्येक कंपनीला मोठे स्वातंत्र्य होते.

त्यांनी निवृत्तीचे वय ठरवले आणि सर्व कंपन्यांनी मुख्य कार्यालयाला अहवाल देणे बंधनकारक केले. यामुळे समूहात एकजूट वाढली. त्यांच्या काळात समूहाची उलाढाल ४० पटींनी वाढली, असे टाटा समूहाच्या नोंदींत म्हटले आहे.

त्यांच्या काळात टाटा समूहाने अनेक परदेशी कंपन्या विकत घेतल्या. टेटली, जगुआर लँड रोव्हर आणि कोरस यांचा त्यात समावेश आहे. यामुळे समूह भारतकेंद्रित कंपनीतून जागतिक समूहात रूपांतरित झाला.

२००८ मध्ये त्यांनी टाटा नॅनो कारची घोषणा केली. कमी किमतीत कार उपलब्ध करून देण्याची ही कल्पना होती. या प्रकल्पाला मिश्र प्रतिसाद मिळाला, पण तांत्रिक प्रयोग म्हणून त्याची नोंद झाली.

सन्मानांची यादी

२००० मध्ये त्यांना पद्मभूषण मिळाला. हा पद्म पुरस्कारांमधील तिसरा क्रमांकाचा सन्मान आहे. तो 'उच्च दर्जाच्या विशिष्ट सेवेसाठी' दिला जातो. २००८ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण मिळाला.

पद्म पुरस्कारांची निवड पंतप्रधानांकडून नेमलेली समिती करते. समितीचे अध्यक्षपद कॅबिनेट सचिवांकडे असते. समितीच्या शिफारसी पंतप्रधान आणि राष्ट्रपतींकडे मंजुरीसाठी जातात. पुरस्कारासोबत सनद आणि पदक मिळते, रोख रक्कम मिळत नाही.

२००६ मध्ये त्यांना महाराष्ट्र भूषण मिळाले. २०२१ मध्ये आसाम सरकारने त्यांना आसाम बैभव पुरस्कार दिला. कर्करोग उपचारांच्या क्षेत्रातील योगदानासाठी हा पुरस्कार देण्यात आला.

परदेशी सन्मानही त्यांना मिळाले आहेत. २००९ मध्ये त्यांना ब्रिटनचा ऑर्डर ऑफ द ब्रिटिश एम्पायरचा सन्मान मिळाला. २०१४ मध्ये त्याचा उच्च दर्जा देण्यात आला. २०२३ मध्ये त्यांना ऑर्डर ऑफ ऑस्ट्रेलियाचा सन्मान मिळाला.

समाजकार्य आणि वारसा

२००८ मध्ये मुंबईवर झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यात ताज महाल हॉटेलचे मोठे नुकसान झाले. हॉटेल पुन्हा उभारण्याचे आणि मृतांच्या कुटुंबांना मदत करण्याचे काम त्यांनी स्वतः पाहिले.

शिक्षणासाठी त्यांनी मोठी देणगी दिली. कॉर्नेल विद्यापीठाला ५० दशलक्ष डॉलर्स दिले. हार्वर्ड विद्यापीठातही त्यांच्या नावाने एक इमारत उभारण्यात आली.

त्यांनी अनेक स्टार्टअपमध्ये वैयक्तिक गुंतवणूक केली. तरुण उद्योजकांना प्रोत्साहन देण्याकडे त्यांचा कल होता. प्राण्यांच्या कल्याणासाठीही ते कार्यरत होते.

त्यांच्या निधनानंतर महाराष्ट्र आणि झारखंड सरकारने एक दिवसाचा शोक पाळला. त्यांना राजकीय सन्मानासह अंत्यसंस्कार करण्यात आले. त्यांच्या मालमत्तेतील मोठा भाग धर्मादाय न्यासांना देण्याची तरतूद त्यांच्या इच्छापत्रात होती.

समूहाची रचना

टाटा सन्स ही समूहाची मुख्य धारक कंपनी आहे. तिच्याकडे विविध कंपन्यांचे नियंत्रण असते. रतन टाटा यांच्याकडे या संस्थेचे नेतृत्व दीर्घकाळ होते.

टाटा न्यासांकडे टाटा सन्समधील सुमारे दोन तृतीयांश वाटा आहेत. सर दोराबजी टाटा न्यास आणि सर रतन टाटा न्यास या दोन मुख्य न्यासांचा त्यात समावेश आहे. या न्यासांच्या माध्यमातून समाजकार्य केले जाते.

रतन टाटा यांनी दोन्ही न्यासांचे नेतृत्व केले. त्यामुळे समूहाचे व्यावसायिक आणि सामाजिक असे दोन्ही अंग त्यांच्याकडे होते.

या रचनेमुळे समूहाच्या नफ्यातील मोठा भाग समाजकार्यासाठी वापरला जातो. शिक्षण, आरोग्य आणि संशोधन या क्षेत्रांत हा निधी जातो.

नवकल्पना आणि जागतिक विस्तार

१९९८ मध्ये टाटा इंडिका कार बाजारात आली. ती पूर्णपणे भारतात तयार झालेली कार होती. या प्रकल्पामुळे कंपनीला स्वतःची कार तयार करण्याचा अनुभव मिळाला.

२००८ मध्ये टाटा नॅनोची घोषणा झाली. कमी किमतीत कार देण्याचे उद्दिष्ट होते. उत्पादनाच्या ठिकाणाबाबत वाद झाला आणि प्रकल्पाचे स्थलांतर झाले.

त्यांच्या काळात टाटा कन्सल्टन्सी सर्व्हिसेस मोठी कंपनी बनली. ती आज जगातील प्रमुख माहिती तंत्रज्ञान कंपन्यांपैकी एक आहे. समूहाच्या उत्पन्नातील मोठा वाटा परदेशातून येऊ लागला.

जगुआर लँड रोव्हरचे अधिग्रहण २००८ मध्ये झाले. यामुळे समूहाला जागतिक वाहन बाजारात स्थान मिळाले. सुरुवातीला अडचणी आल्या, पण पुढे कंपनी नफ्यात आली.

सार्वजनिक जीवन

रतन टाटा यांनी अनेक सरकारी समित्यांत काम पाहिले. पंतप्रधानांच्या व्यापार व उद्योग परिषदेचे ते सदस्य होते. राष्ट्रीय उत्पादन स्पर्धात्मकता परिषदेतही त्यांचा सहभाग होता.

एअर इंडियाचे अध्यक्षपद त्यांनी १९८६ ते १९८९ या काळात सांभाळले. विमान वाहतूक क्षेत्रातील त्यांचा अनुभव यातून वाढला.

शिक्षण संस्थांशी त्यांचे निकटचे संबंध होते. कॉर्नेल विद्यापीठाच्या न्यास मंडळावर ते होते. मुंबईतील टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेच्या व्यवस्थापन परिषदेचे अध्यक्षपदही त्यांनी भूषवले.

त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची साधेपणा यासाठी विशेष प्रशंसा होत असे. ते अविवाहित राहिले आणि त्यांना अपत्य नव्हते. त्यांच्या साध्या जीवनशैलीच्या अनेक आठवणी प्रसिद्ध आहेत.

संदर्भ

1. Ratan Naval Tata – Tata group
2. Padma Awards – About (padmaawards.gov.in)
3. Padma Vibhushan recipients list
4. Ratan Tata obituary – INAE
5. Padma Awards dashboard

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६