ज्वालामुखी

ज्वालामुखी ही पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील अशी रचना आहे, जिच्यातून खालील वितळलेला पदार्थ, राख आणि वायू बाहेर पडतात. पृथ्वीच्या आतील वितळलेल्या पदार्थाला मॅग्मा असे म्हणतात; पृष्ठभागावर आल्यावर त्याला लाव्हा असे म्हणतात. ज्वालामुखी बहुतेक वेळा भूपट्ट्यांच्या सीमांजवळ आढळतात. काही ज्वालामुखी सतत सक्रिय असतात, तर काही शतकानुशतके शांत असतात. ज्वालामुखीच्या उद्रेकामुळे स्थानिक पातळीवर मोठे नुकसान होते, तर कधीकधी त्याचा परिणाम जागतिक हवामानावरही होतो. आज ज्वालामुखींची देखरेख भूकंपीय यंत्रे, उपग्रह आणि वायू मोजणीच्या साहाय्याने केली जाते.

माहिती

पृथ्वीच्या आतील उष्णतेमुळे खडक वितळतात आणि मॅग्मा तयार होतो. हा मॅग्मा आसपासच्या खडकांपेक्षा हलका असल्याने वर सरकतो आणि पृष्ठभागाजवळ जमा होतो. दाब वाढल्यावर तो फटींमधून बाहेर पडतो.

ज्वालामुखीच्या वरच्या भागाला शिखर आणि मध्यभागातील बोगद्याला मुख्य नळी असे म्हणतात. उद्रेकानंतर शिखरावर खड्डा तयार होतो, ज्याला काल्डेरा असेही म्हणतात. अनेक उद्रेकांनंतर शिखराजवळ शंकूच्या आकाराची रचना तयार होते.

ज्वालामुखीचे स्वरूप कोणत्या प्रकारचा मॅग्मा बाहेर पडतो यावर अवलंबून असते. जास्त सिलिका असलेला मॅग्मा घट्ट व चिकट असतो, तर कमी सिलिका असलेला मॅग्मा अधिक पातळ व सहज वाहणारा असतो.

मॅग्मा व लाव्हा

मॅग्मा पृष्ठभागावर आल्यावर त्याला लाव्हा असे म्हणतात. लाव्हाचे तापमान सुमारे ७०० ते १,२०० अंश सेल्सिअस असते. तो थंड होताच घट्ट होऊन खडक तयार होतो.

पातळ लाव्हा दूरवर वाहत जातो आणि सपाट ढालीसारखी रचना तयार करतो. घट्ट लाव्हा फार दूर वाहत नाही आणि शिखराजवळच घट्ट होतो. त्यामुळे ज्वालामुखीचा आकारही बदलतो.

उद्रेकाचे प्रकार

ज्वालामुखीचे उद्रेक प्रामुख्याने दोन प्रकारचे असतात. सौम्य उद्रेकात लाव्हा हळूहळू बाहेर वाहतो आणि मोठा स्फोट होत नाही. स्फोटक उद्रेकात मात्र मोठ्या प्रमाणात राख, वायू व खडक उंच हवेत फेकले जातात.

स्फोटक उद्रेकाची तीव्रता मोजण्यासाठी एक स्वतंत्र प्रमाण वापरले जाते, ज्यात शून्य ते आठ असे प्रमाण असते. या प्रमाणात उद्रेकाने बाहेर टाकलेल्या पदार्थाचे प्रमाण व उंची यांचा विचार केला जातो.

प्रमाण	उद्रेकाचे स्वरूप
०	सौम्य, केवळ लाव्हाचा ओघ
१	किरकोळ स्फोट
२	लहान स्फोट, राख काही किलोमीटर उंच
३	मध्यम स्फोट
४	मोठा स्फोट, मोठ्या प्रमाणात राख
५	अतिशय मोठा स्फोट
६ ते ८	दुर्मीळ व प्रचंड प्रमाणात विनाशकारी

राख व लाव्हा

ज्वालामुखीच्या उद्रेकात राख हा सर्वांत दूरपर्यंत पोहोचणारा घटक असतो. राख उंच हवेत गेल्यावर वाऱ्यांसोबत शेकडो किलोमीटर दूर जाते आणि छतांवर, रस्त्यांवर व शेतांवर साचते.

राखेचा थर इमारतींची छते कोसळू शकतो आणि विमानांच्या इंजिनांना हानी पोहोचवू शकतो. लाव्हाचा ओघ मात्र तुलनेने कमी अंतरापर्यंत जातो, पण येताना रस्त्यातील सर्व काही भस्मसात करतो.

ज्वालामुखीचे प्रकार

ज्वालामुखींचे स्वरूप त्यांच्या उद्रेकाच्या पद्धतीवर आणि लाव्हाच्या स्वभावावर ठरते. ढालीच्या आकाराचे ज्वालामुखी पातळ लाव्हाच्या अनेक थरांनी तयार होतात आणि त्यांचा उतार सौम्य असतो. अशा ज्वालामुखींची उंची कमी पण विस्तार मोठा असतो.

शंकूच्या आकाराची ज्वालामुखी घट्ट लाव्हा व राखेच्या थरांनी तयार होतात आणि त्यांचा उतार तीव्र असतो. या प्रकारच्या ज्वालामुखींमध्ये स्फोटक उद्रेक अधिक प्रमाणात होतात. काही ज्वालामुखी मोठ्या काल्डेराच्या स्वरूपात असतात आणि त्यांचा परिसर अनेक किलोमीटर व्यापतो.

प्रसिद्ध ज्वालामुखी

इटलीतील व्हेसुव्हियसचा उद्रेक इ.स. ७९ मध्ये झाला आणि त्यात पॉम्पेई व हर्क्युलेनियम ही शहरे राखेत गाडली गेली. या घटनेची नोंद प्राचीन लेखनात आढळते.

इंडोनेशियातील क्राकाटोआचा १८८३ मधील उद्रेक अतिशय मोठा होता; त्याचा आवाज हजारो किलोमीटर दूर ऐकू आल्याची नोंद आहे. १८१५ मध्ये तांबोरा येथील उद्रेकामुळे पुढील वर्षी जगभरातील तापमान घटले.

१९८० मध्ये अमेरिकेतील माउंट सेंट हेलन्सचा उद्रेक झाला आणि त्यात शिखराचा मोठा भाग कोसळला. आइसलँडमधील २०१० च्या उद्रेकामुळे युरोपमधील विमानवाहतूक काही दिवस ठप्प झाली.

उद्रेकानंतर ज्वालामुखीच्या भोवतीचा भूभाग बदलतो. लाव्हा थंड होऊन नवीन खडक तयार होतात आणि काही वर्षांत तेथे वनस्पती वाढू लागते. ज्वालामुखीय माती सुपीक असल्याने अनेक भागांत शेती भरभराटीस आली आहे.

अनेक ज्वालामुखीय भागांत उष्ण जलस्रोत व वाफेचे झरे आढळतात. या नैसर्गिक साधनसामग्रीचा वापर उर्जेसाठी आणि पर्यटनासाठी केला जातो. त्यामुळे ज्वालामुखीय प्रदेश केवळ धोक्याचे नसून उपयुक्तही ठरतात.

हवामानावरील परिणाम

मोठ्या उद्रेकातील सल्फरयुक्त वायू वरच्या वातावरणात पोहोचतात आणि तेथे सूक्ष्म कण तयार होतात. हे कण सूर्यप्रकाश परावर्तित करतात आणि पृथ्वीवरील तापमान काही काळ कमी करतात.

अशा घटनांमुळे हंगाम बदलू शकतात आणि पिकांचे नुकसान होऊ शकते. काही मोठ्या उद्रेकांनी अनेक वर्षे हवामानावर परिणाम केल्याची नोंद आहे.

धोके, देखरेख व इतर ग्रह

ज्वालामुखींच्या देखरेखीसाठी भूकंपीय यंत्रे, जमिनीच्या आकारातील बदल मोजणारी यंत्रे आणि वायूंचे प्रमाण मोजणारी उपकरणे वापरली जातात. उद्रेकाच्या आधी लहान भूकंप व जमिनीचे फुगणे दिसू शकते.

उपग्रहांच्या साहाय्याने ज्वालामुखीच्या पृष्ठभागाचे तापमान व वायूंचे उत्सर्जन दूरवरून मोजले जाते. या माहितीवरून आगाऊ इशारा देण्याचा प्रयत्न केला जातो.

ज्वालामुखीय क्रिया केवळ पृथ्वीवरच आढळत नाही. शुक्रावर मोठ्या प्रमाणात ज्वालामुखीय रचना आढळतात आणि मंगळावर जुन्या ज्वालामुखींचे पुरावे आहेत. गुरूचा चंद्र आयो हा सूर्यमालेतील सर्वांत सक्रिय ज्वालामुखीय पिंड मानला जातो.

ज्वालामुखीच्या आसपासच्या भागात राख, लाव्हाचा ओघ, चिखलप्रवाह आणि विषारी वायू हे प्रमुख धोके आहेत. स्थानिक प्रशासनाकडून निर्वासनाच्या सूचना दिल्या जातात आणि सुरक्षित अंतर ठेवण्याचा सल्ला दिला जातो. ज्वालामुखीय राख आणि वायूंचा त्रास दूर ठेवण्यासाठी मुखवटे वापरण्याचा सल्ला दिला जातो.

ज्वालामुखीजवळील प्रदेशांत राहणाऱ्या लोकसंख्येसाठी आगाऊ इशारा प्रणाली महत्त्वाची असते. उद्रेकाच्या आधीच्या लक्षणांचा अभ्यास करून निर्वासनाचे नियोजन केले जाते. ज्वालामुखीय राखेमुळे हवाई वाहतूकही बंद करावी लागते, कारण राख विमानाच्या इंजिनात जाऊन हानी पोहोचवते.

ज्वालामुखीय उद्रेकाचा अचूक अंदाज लावणे आजही कठीण आहे. संशोधक मॅग्माच्या हालचाली व खडकांतील ताण यांचा अभ्यास करून अधिक विश्वासार्ह अंदाजाच्या पद्धती विकसित करत आहेत. जुन्या उद्रेकांचा अभ्यासही यासाठी उपयुक्त ठरतो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६