प्रशांत महासागर

प्रशांत महासागर हा पृथ्वीवरील पाच महासागरी विभागांपैकी सर्वात मोठा व सर्वात खोल महासागर आहे. त्याचे पृष्ठभाग क्षेत्रफळ सुमारे १६.५२ कोटी चौरस किलोमीटर इतके आहे. हे क्षेत्रफळ पृथ्वीवरील एकूण जमिनीच्या क्षेत्रफळापेक्षाही मोठे आहे. महासागर जलपृष्ठाच्या सुमारे ४६ टक्के आणि पृथ्वीच्या एकूण पृष्ठभागाच्या सुमारे ३२ टक्के भाग व्यापतो. त्याची सरासरी खोली सुमारे ४,२८० मीटर असून एकूण पाण्याचे प्रमाण सुमारे ७१ कोटी घन किलोमीटर इतके मोजले जाते. उत्तरेस आर्क्टिक महासागरापासून दक्षिणेस अंटार्क्टिकापर्यंत हा महासागर पसरलेला आहे. जगातील सर्वात खोल बिंदू याच महासागरात आहे.

माहिती

प्रशांत महासागर पश्चिमेस आशिया व ऑस्ट्रेलिया आणि पूर्वेस अमेरिका खंड यांमध्ये आहे. विषुववृत्ताने हा महासागर उत्तर व दक्षिण अशा दोन भागांत विभागला जातो. बेरिंगच्या सामुद्रधुनीमार्फत त्याचा आर्क्टिकशी संबंध येतो.

महासागराची पूर्व-पश्चिम रुंदी विषुववृत्ताजवळ सर्वाधिक आहे. बेरिंग समुद्रापासून दक्षिणेकडे सुमारे १५,६०० किलोमीटरचा विस्तार आहे. महासागराच्या मध्यभागी असलेले बिंदू पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील सर्वात दुर्गम सागरी बिंदू मानले जाते.

खंदक आणि ज्वालामुखी

प्रशांत महासागरात मरियाना खंदक आहे आणि त्यातील चॅलेंजर डीप हा जगातील सर्वात खोल बिंदू आहे. विविध मोजणींनुसार त्याची खोली सुमारे १०,९११ ते १०,९९४ मीटर इतकी नोंदवली गेली आहे. सर्वात खोल बिंदू कोणता यावर मोजमाप पद्धतींमुळे थोडा फरक राहतो.

महासागराच्या कडेला असलेल्या भागात ज्वालामुखी व भूकंपांचा पट्टा आहे, ज्याला रिंग ऑफ फायर असे म्हणतात. या पट्ट्यात जगातील बहुतेक सक्रिय ज्वालामुखी आहेत. भूकंप व ज्वालामुखीय उद्रेकांमुळे त्सुनामी तयार होतात आणि त्या किनाऱ्यावरील देशांना मोठा धोका निर्माण होतो.

बेटे

प्रशांत महासागरात हजारो बेटे आहेत आणि ती पॉलिनेशिया, मेलनेशिया व मायक्रोनेशिया या तीन सांस्कृतिक प्रदेशांत विभागली जातात. न्यूझीलंड, पापुआ न्यू गिनी, फिजी, सामोआ आणि किरिबाती ही यांपैकी काही प्रमुख उदाहरणे आहेत.

अनेक बेटे ज्वालामुखीय उगमाची असून काही प्रवाळींच्या वाढीमुळे तयार झाली आहेत. लहान बेटांची उंची कमी असल्याने समुद्रपातळी वाढल्यास त्यांना धोका निर्माण होतो. अनेक बेटांवरील लोकसंख्या मर्यादित असली, तरी तेथील संस्कृती व भाषा वैविध्यपूर्ण आहेत.

एल निनो

प्रशांत महासागरातील वाऱ्यांच्या व पाण्याच्या तापमानातील बदलांमुळे एल निनो व ला निना अशा हवामान घटना घडतात. एल निनोच्या काळात विषुववृत्ताजवळील पूर्व भागात पाण्याचे तापमान सामान्यपेक्षा वाढते.

याचा परिणाम जगभरातील पर्जन्यमानावर होतो. काही भागांत दुष्काळ तर काही भागांत अतिवृष्टी होते. भारतासह आशियातील देशांमध्ये मोसमी पावसावरही याचा परिणाम जाणवतो. त्यामुळे एल निनोचा अंदाज लावणे शेती व जलव्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे ठरते.

वाहतूक

प्रशांत महासागरावरून जगातील मोठ्या प्रमाणात मालवाहतूक होते. आशिया व अमेरिका यांतील व्यापाराचा मोठा भाग याच मार्गाने जातो. शांघाय, सिंगापूर, टोकियो, लॉस एंजेलिस आणि सिडनी ही प्रमुख बंदरे आहेत.

वाहतुकीमुळे या महासागराच्या परिसंस्थेवर दबाव वाढत आहे. जहाजांमधून होणारे प्रदूषण आणि आक्रमक प्रजातींचा प्रसार हे प्रमुख प्रश्न आहेत. प्लास्टिक कचऱ्याचे मोठे तराफे या महासागरात आढळतात.

प्रवाह आणि हवामान

प्रशांत महासागरातील प्रवाह विषुववृत्ताजवळील वाऱ्यांमुळे नियंत्रित होतात. उत्तर भागात प्रवाह घड्याळाच्या दिशेने तर दक्षिण भागात विरुद्ध दिशेने फिरतात. या प्रवाहांमुळे उष्णता एका भागातून दुसऱ्या भागात पोहोचते.

महासागराच्या पूर्व भागातील थंड पाण्याची वर येण्याची प्रक्रिया अन्नसाखळीसाठी महत्त्वाची आहे. या प्रक्रियेमुळे पोषक तत्त्वे पृष्ठभागावर येतात आणि माशांची वाढ होते. एल निनोच्या काळात ही प्रक्रिया कमकुवत होते.

प्रशांत महासागर जगातील हवामानावर मोठा परिणाम करतो. महासागराच्या तापमानातील बदलांमुळे पर्जन्याचे नमुने बदलतात. त्यामुळे अनेक देशांमध्ये दुष्काळ व पुराच्या घटना घडतात.

इतिहास आणि शोध

प्रशांत महासागराला युरोपीय भाषांमध्ये शांत महासागर असे नाव मिळण्याचे कारण त्याचा प्रवास सुरळीत झाला हे मानले जाते. सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीला मॅगेलनच्या मोहिमेने हा महासागर ओलांडला.

त्यापूर्वी शतकानुशतके पॉलिनेशियन लोकांनी तारे व वाऱ्यांच्या साहाय्याने या महासागरात लांबचे प्रवास केले होते. त्यांनी अनेक बेटांवर वस्ती केली आणि तेथील संस्कृती एकमेकांशी जोडल्या गेल्या.

सागरी जीवन

प्रशांत महासागरातील जैवविविधता अत्यंत समृद्ध आहे. प्रवाळ रीफ, खोल समुद्रातील जीव आणि मोठ्या स्थलांतर करणाऱ्या माशांचा समावेश यात होतो. अनेक प्रजाती केवळ या महासागरात आढळतात.

महासागरातील खोल भागातील जीवसृष्टीचा अभ्यास अजूनही अपूर्ण आहे. नवीन प्रजाती सतत सापडत असल्याने संशोधन सुरू आहे.

क्षेत्रीय विभाग

प्रशांत महासागराला उत्तर व दक्षिण असे विभागले जाते आणि व्यवहारात पूर्व व पश्चिम अशीही विभागणी केली जाते. बेरिंग समुद्र, ओखोत्स्कचा समुद्र, जपानचा समुद्र व दक्षिण चीनचा समुद्र हे प्रमुख उपसमुद्र आहेत.

बेटांचे प्रकार

प्रशांत महासागरातील बेटे दोन प्रकारची आहेत. ज्वालामुखीय बेटे उंच व डोंगराळ असतात आणि तेथील जमीन सुपीक असते. प्रवाळ बेटे सपाट व कमी उंचीची असतात आणि त्यांची निर्मिती प्रवाळांच्या वाढीमुळे होते.

काही बेटे समुद्राखालील ज्वालामुखीच्या शिखरावर तयार झालेल्या प्रवाळ वलयांवर उभी आहेत. या बेटांवर गोड्या पाण्याचे स्रोत मर्यादित असतात आणि तेथील लोक पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असतात.

समुद्रपातळी वाढल्यास अशा बेटांच्या अस्तित्वावर गंभीर प्रश्न निर्माण होतो. काही देशांनी स्थलांतराच्या दीर्घकालीन योजना आखण्यास सुरुवात केली आहे.

संशोधन

प्रशांत महासागराचा अभ्यास सागरी जीवशास्त्र व भूगर्भशास्त्रासाठी महत्त्वाचा आहे. खोल भागातील जीवसृष्टीचा शोध घेण्यासाठी विशेष पाणबुड्या व उपकरणे वापरली जातात.

महासागराच्या तळाजवळील ज्वालामुखीय भागात उष्ण जलस्रोत आढळतात आणि तेथे सूर्यप्रकाशाशिवाय जगणारे सूक्ष्मजीव आढळतात. या शोधांमुळे पृथ्वीवरील जीवनाच्या उत्पत्तीविषयीच्या अभ्यासाला दिशा मिळाली आहे.

अर्थव्यवस्था

प्रशांत महासागराच्या किनाऱ्यावरील देशांमध्ये जगातील मोठ्या अर्थव्यवस्था आहेत. मासेमारी, जलवाहतूक व सागरी खनिज उत्पादन हे येथील प्रमुख उद्योग आहेत. अनेक लहान बेट देशांची अर्थव्यवस्था मात्र मर्यादित स्रोतांवर अवलंबून आहे.

पर्यटनामुळे काही बेटांना चांगले उत्पन्न मिळते, परंतु त्याचा पर्यावरणावर परिणाम होतो. मासेमारी करारांमधून लहान देशांना आपल्या जलक्षेत्रातील संसाधनांवर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न केला जातो.

संदर्भ

1. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — प्रशांत महासागर
2. नोआ — महासागर सेवा
3. यूएसजीएस — भूकंप व त्सुनामी माहिती
4. गिनेस जागतिक विक्रम — समुद्रातील सर्वात खोल बिंदू

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६