फुटबॉल

फुटबॉल हा जगातील सर्वाधिक लोकप्रिय खेळांपैकी एक आहे. या खेळात प्रत्येकी अकरा खेळाडूंचे दोन संघ चेंडूला पायांनी खेळवतात आणि प्रतिस्पर्धी संघाच्या गोलमध्ये चेंडू पोहोचवण्याचा प्रयत्न करतात. सामना ९० मिनिटांचा असतो आणि तो दोन समान भागांत विभागलेला असतो. जास्त गोल करणारा संघ विजयी ठरतो. आधुनिक फुटबॉलचे नियम इंग्लंडमध्ये १८६३ मध्ये ठरले. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर या खेळाचे नियंत्रण १९०४ मध्ये पॅरिसमध्ये स्थापन झालेल्या फिफा या संघटनेकडे असून तिच्याकडे सुमारे २११ सदस्य राष्ट्रीय संघटना आहेत. १९३० पासून फिफा विश्वचषक स्पर्धा चार वर्षांनी होते. भारतातही हा खेळ मोठ्या प्रमाणात खेळला जातो आणि गेल्या दशकभरात त्याचा व्यावसायिक आधार वाढला आहे.

माहिती

फुटबॉलचे सामना मैदान आयताकृती असते. गवताच्या किंवा कृत्रिम गवताच्या पृष्ठभागावर हा खेळ खेळला जातो. प्रत्येक संघात एक गोलरक्षक आणि दहा फील्ड खेळाडू असतात. गोलरक्षकालाच चेंडू हाताने पकडण्याची मुभा असते आणि तीही केवळ आपल्या दंड क्षेत्रात.

सामन्याचे नियंत्रण मैदानावरील पंचाकडे असते. त्याला सहाय्यक पंच आणि आधुनिक काळात व्हिडिओ सहाय्यक पंच मदत करतात. चेंडू संपूर्ण गोलरेषा ओलांडल्यास गोल मानला जातो. सामना बरोबरीत राहिल्यास काही स्पर्धांत अतिरिक्त वेळ आणि त्यानंतर पेनल्टी शूटआउट घेतला जातो.

नियम आणि खेळाचे स्वरूप

खेळाचे नियम आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल संघटना मंडळ नावाची संस्था ठरवते. या मंडळात इंग्लंड, स्कॉटलंड, वेल्स आणि आयर्लंड येथील संघटनांसह फिफाचे प्रतिनिधी असतात. नियमांना खेळाचे कायदे असे म्हटले जाते.

खेळात ऑफसाइड हा नियम महत्त्वाचा आहे. चेंडू पुढे पाठवताना आक्रमण करणाऱ्या खेळाडूच्या पुढे प्रतिस्पर्धी संघाचा फक्त एकच खेळाडू असल्यास तो ऑफसाइड ठरतो. हा नियम सुरुवातीपासून अनेक वेळा बदलला गेला आहे. १९२५ मध्ये त्यात मोठा बदल झाला आणि आक्रमणाला अधिक संधी मिळाली.

फाऊल केल्यास मुक्त लाठ मिळते. दंड क्षेत्रात फाऊल झाल्यास पेनल्टी दिली जाते. पेनल्टीची तरतूद १८९१ मध्ये सुरू झाली. गंभीर फाऊल किंवा अनुचित वर्तनासाठी पिवळे व लाल कार्ड दिले जाते. कार्डांची पद्धत १९७० च्या विश्वचषकात प्रथम वापरली गेली.

इतिहास

आधुनिक फुटबॉलचा उगम इंग्लंडच्या शाळा आणि क्लबांमधील खेळांतून झाला. १८६३ मध्ये लंडनमध्ये फुटबॉल असोसिएशनची स्थापना झाली आणि नियमांचा पहिला संच तयार झाला. त्यापूर्वी प्रत्येक शाळेत वेगवेगळे नियम होते.

१९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात हा खेळ युरोप आणि दक्षिण अमेरिकेत पसरला. १९०४ मध्ये पॅरिसमध्ये सात देशांच्या प्रतिनिधींनी फिफाची स्थापना केली. त्यानंतर फिफाने आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांचे आयोजन सुरू केले.

१९३० मध्ये उरुग्वे येथे पहिला विश्वचषक झाला. यजमान उरुग्वेने तो जिंकला. या स्पर्धेमुळे फुटबॉलला जागतिक ओळख मिळाली. दुसऱ्या महायुद्धामुळे १९४२ आणि १९४६ मधील स्पर्धा होऊ शकल्या नाहीत.

फिफा आणि आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा

फिफा ही जागतिक स्तरावरील सर्वोच्च संस्था आहे. तिचे मुख्यालय स्वित्झर्लंडच्या झुरिच येथे आहे. ती विश्वचषक, महिला विश्वचषक, वयोगटानुसार स्पर्धा आणि क्लब स्तरावरील स्पर्धांचे आयोजन करते.

खंडीय स्तरावर स्वतंत्र संघटना कार्यरत आहेत. युरोपमध्ये युएफा, दक्षिण अमेरिकेत कोन्मेबोल, आशियात एएफसी आणि आफ्रिकेत सीएएफ ही प्रमुख संघटना आहेत. प्रत्येक खंडातील स्पर्धांतून संघ विश्वचषकासाठी पात्र ठरतात. क्लब स्तरावर युरोपमध्ये चॅम्पियन्स लीग ही सर्वात प्रतिष्ठेची स्पर्धा मानली जाते.

विश्वचषक

फिफा विश्वचषक ही जगातील सर्वात मोठी एकल क्रीडा स्पर्धा मानली जाते. सुरुवातीला यात तेरा संघ सहभागी होते. पुढील दशकांत संघांची संख्या वाढत गेली आणि १९९८ पासून बत्तीस संघांचा समावेश झाला. २०२६ ची स्पर्धा अमेरिका, कॅनडा आणि मेक्सिको येथे होत असून त्यात संघांची संख्या अठ्ठेचाळीसांपर्यंत वाढवली आहे.

ब्राझीलने सर्वाधिक वेळा ही स्पर्धा जिंकली आहे. युरोपीय आणि दक्षिण अमेरिकी संघांनी आजवरची स्पर्धा जिंकली आहे.

जागतिक प्रसार

फुटबॉल जगातील जवळपास प्रत्येक देशात खेळला जातो. त्याच्या लोकप्रियतेची कारणे सोपी आहेत: खेळासाठी फारशी साधने लागत नाहीत आणि तो कोणत्याही मोकळ्या जागेत खेळता येतो.

व्यावसायिक क्लब स्पर्धांमुळे या खेळात मोठी गुंतवणूक झाली आहे. जगभरातील प्रेक्षक टेलिव्हिजन आणि आंतरजालाद्वारे सामने पाहतात. खेळाडूंच्या हस्तांतरणावर मोठी रक्कम खर्च होते.

खेळाचा प्रसार वसाहतीच्या काळात व्यापाऱ्यां आणि शिक्षकांमार्फत झाला. अनेक देशांनी स्वातंत्र्यानंतर आपल्या राष्ट्रीय संघटना स्थापन केल्या. आज जवळपास प्रत्येक देशाचा स्वतंत्र राष्ट्रीय संघ आहे.

महिलांचा फुटबॉल दीर्घकाळ दुर्लक्षित राहिला. १९९१ मध्ये पहिला महिला विश्वचषक झाला. त्यानंतर या खेळाला स्वतंत्र ओळख मिळाली. अमेरिका, जर्मनी, स्वीडन आणि जपान या देशांतील महिला संघ आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मजबूत राहिले आहेत.

अनेक देशांत महिला लीग सुरू झाल्या आहेत. प्रेक्षकसंख्या आणि प्रसारण अधिकार यांत वाढ होत आहे. तरीही वेतन, सुविधा आणि प्रायोजकत्व या बाबींत पुरुषांच्या खेळाच्या तुलनेत मोठी तफावत कायम आहे.

भारतातील स्थिती

भारतात फुटबॉलची परंपरा जुनी आहे. दुरांद कप ही स्पर्धा १८८८ मध्ये सुरू झाली आणि ती आशियातील सर्वात जुन्या स्पर्धांपैकी एक मानली जाते. अखिल भारतीय फुटबॉल महासंघाची स्थापना १९३७ मध्ये झाली आणि तो फिफाचा सदस्य बनला.

भारत १९५० च्या विश्वचषकासाठी पात्र ठरला होता, मात्र संघाने सहभाग घेतला नाही. १९५१ आणि १९६२ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धांत भारताने सुवर्णपदक जिंकले. सान्तोष ट्रॉफी ही राज्यांमधील प्रमुख स्पर्धा आहे.

२०१४ मध्ये इंडियन सुपर लीग सुरू झाली आणि व्यावसायिक फुटबॉलला नवी गती मिळाली. गोवा, केरळ, पश्चिम बंगाल आणि ईशान्य भारतात या खेळाची मोठी परंपरा आहे. महिला फुटबॉलही हळूहळू वाढत आहे.

आधुनिक बदल

तंत्रज्ञानाने खेळाच्या नियमांत बदल घडवले आहेत. २०१८ च्या विश्वचषकापासून व्हिडिओ सहाय्यक पंच पद्धत वापरली जात आहे. गोलरेषा तंत्रज्ञानामुळे गोल झाला की नाही हे अचूक ठरवता येते.

खेळाडूंच्या सुरक्षेसाठी डोक्यावरील चेंडूमुळे होणाऱ्या दुखापतींविषयी नियम कडक झाले आहेत. बदली खेळाडूंची संख्या पाचपर्यंत वाढवण्यात आली आहे. हवामान बदलामुळे सामन्यांचे वेळापत्रक आणि विश्रांतीचे नियम बदलत आहेत.

देशांतर्गत लीगमधील स्पर्धा वाढल्यास खेळाडूंना अधिक सामने खेळण्याची संधी मिळेल आणि राष्ट्रीय संघाचा दर्जाही सुधारेल, असे तज्ज्ञांचे मत आहे.

संदर्भ

1. फिफा — अधिकृत संकेतस्थळ
2. खेळाचे नियम
3. फिफा विश्वचषक
4. ब्रिटानिका — फुटबॉल
5. अखिल भारतीय फुटबॉल महासंघ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६