भूकंप

भूकंप ही पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर जाणवणारी अचानक कंपनाची घटना आहे. भूकंप पृथ्वीच्या आतील खडकांतील ताण अचानक मुक्त होतो तेव्हा होतो. ही ऊर्जा भूकंपीय लहरींच्या स्वरूपात सर्व दिशांना पसरते. भूकंपाचे मुख्य कारण भूपट्ट्यांची हालचाल हे मानले जाते. भूकंपाची तीव्रता मोजण्यासाठी कंपनमापन यंत्रे वापरली जातात. भूकंपामुळे कधीकधी समुद्रातील पाण्याच्या मोठ्या लाटा उठतात, ज्यांना त्सुनामी असे म्हणतात. भूकंपप्रवण भागांत पूर्वतयारी व योग्य बांधकाम पद्धतींमुळे नुकसान कमी करता येते.

माहिती

भूकंपाचा उगम ज्या ठिकाणी होतो त्याला केंद्रबिंदू असे म्हणतात आणि पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील त्याच्या थेट वरच्या बिंदूला भूकंपकेंद्र असे म्हणतात. केंद्रबिंदू जितका खोल, तितका भूकंपाचा परिणाम व्यापक पसरतो पण तीव्रता कमी जाणवते.

भूकंपातील ऊर्जा भूकंपीय लहरींद्वारे प्रवास करते. या लहरी वेगवेगळ्या प्रकारच्या असतात आणि त्यांचा वेग व स्वरूप वेगळे असते. कंपनमापन यंत्रे या लहरी नोंदवतात आणि त्यावरून भूकंपाची तीव्रता व केंद्राचे स्थान ठरवले जाते.

कारणे

भूपट्ट्यांच्या सीमांवर खडकांवर सतत ताण पडत असतो. हा ताण सहनशक्तीपेक्षा जास्त झाल्यावर खडक अचानक तुटतात आणि एकमेकांच्या तुलनेत सरकतात. या घटनेला लवचिक पुनःस्थापन असे म्हणतात.

याशिवाय ज्वालामुखीय क्रिया, खाणींतील कोसळणी किंवा मोठे जलाशय भरल्यामुळेही भूकंप होऊ शकतात. या प्रकारचे भूकंप तुलनेने कमी प्रमाणात आढळतात.

भूकंपीय लहरी

भूकंपात तीन मुख्य प्रकारच्या लहरी तयार होतात. प्राथमिक लहरी सर्वांत वेगवान असतात आणि घन व द्रव अशा दोन्ही माध्यमांतून जातात. दुय्यम लहरी त्यापेक्षा हळू असतात आणि केवळ घन माध्यमांतून जातात.

पृष्ठभागावरील लहरी सर्वांत हळू असतात, पण त्यांचा परिणाम सर्वाधिक विनाशकारी असतो. या लहरींमुळेच जमीन हलते व इमारतींचे नुकसान होते.

भूकंपमापन

भूकंपाची तीव्रता मोजण्यासाठी अनेक पद्धती वापरल्या जातात. सुरुवातीच्या काळात रिश्टर मापन पद्धत प्रचलित होती. आज मोठ्या भूकंपांसाठी क्षण परिमाण हे प्रमाण अधिक अचूक मानले जाते.

परिमाण हे मोजण्याचे प्रमाण लॉगरिदमिक असते. त्यामुळे परिमाणात एका एककाची वाढ झाल्यास भूकंपातील ऊर्जा अनेक पटींनी वाढते. हे लक्षात न घेतल्यास तीव्रेतील फरक कमी वाटतो.

तीव्रता व केंद्र

भूकंपाचे परिमाण हे एकच असते, पण जाणवणारी तीव्रता ठिकाणानुसार बदलते. केंद्राजवळ तीव्रता जास्त जाणवते आणि दूर जाताच ती कमी होते. जमिनीचा प्रकार व इमारतींची रचनाही तीव्रतेवर परिणाम करते.

तीव्रता मोजण्यासाठी स्वतंत्र प्रमाण वापरले जाते, ज्यात निरीक्षकांनी पाहिलेले परिणाम व नुकसान यांचा समावेश असतो. त्यामुळे एकाच भूकंपाचे परिमाण एक असले, तरी तीव्रता वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगळी नोंदवली जाते.

परिमाण	सर्वसाधारण परिणाम
३ पेक्षा कमी	बहुतेक वेळा जाणवत नाही
३ ते ४	हलके कंपन जाणवते
४ ते ५	घरातील वस्तू हलतात
५ ते ६	कमकुवत इमारतींचे नुकसान
६ ते ७	मोठ्या भागात नुकसान
७ पेक्षा जास्त	मोठ्या प्रमाणात विनाश

त्सुनामीशी संबंध

समुद्राखाली मोठा भूकंप झाल्यास समुद्रतळ अचानक वर किंवा खाली सरकते. यामुळे पाण्याचे मोठे प्रमाण विस्थापित होते आणि वेगवान लाटा तयार होतात. या लाटा किनाऱ्याजवळ येताच उंच होतात.

त्सुनामीच्या लाटा खोल समुद्रात अतिशय वेगाने पसरतात, पण उंची कमी असते. किनाऱ्याजवळ पाण्याची खोली कमी झाल्याने लाटेची उंची वाढते आणि मोठे नुकसान होते.

मोठे भूकंप, देखरेख व पूर्वसूचना

भूकंपाचा अंदाज अचूकपणे लावणे आजही शक्य नाही, त्यामुळे पूर्वतयारीवर भर दिला जातो. भूकंपप्रवण भागांत इमारती विशेष नियमांनुसार बांधल्या जातात. यामुळे भूकंप झाल्यास इमारती कोसळण्याची शक्यता कमी होते.

भूकंप जाणवल्यास घराबाहेर मोकळ्या जागेत जाणे, मजबूत फर्निचरखाली आसरा घेणे आणि लिफ्टचा वापर टाळणे असे उपाय सुचवले जातात. समुद्रकिनाऱ्यावर भूकंप जाणवल्यास त्वरित उंच भागात जाणे आवश्यक असते.

भूकंपांच्या नोंदी ठेवण्यासाठी जगभरातील वेधशाळांचे जाळे कार्यरत आहे. या नोंदींवरून भूकंपप्रवण भागांचे नकाशे तयार होतात. अलीकडच्या काळात उपग्रहांच्या साहाय्याने जमिनीतील बदलांचेही निरीक्षण केले जाते.

आजवर नोंदवलेल्या सर्वांत मोठ्या भूकंपांपैकी एक १९६० मध्ये चिलीमध्ये झाला. त्याचे परिमाण सुमारे ९.५ इतके होते आणि त्यामुळे मोठी त्सुनामी उठली. २००४ मध्ये हिंदी महासागरातील भूकंपामुळे अनेक देशांना त्सुनामीचा फटका बसला.

भारतातील हिमालयाचा परिसर व ईशान्येकडील प्रदेश भूकंपप्रवण मानले जातात. भारतीय भूपट्ट्याची उत्तरेकडील हालचाल सुरू असल्याने या भागात ताण सतत तयार होत असतो. त्यामुळे बांधकामाचे नियम कडक ठेवण्यावर भर दिला जातो.

भूकंपाची अचूक पूर्वसूचना देणे आज शक्य नाही. भूकंपप्रवण भागांत भूकंपीय स्थानके उभारून लहरींची नोंद घेतली जाते आणि काही सेकंद आधी इशारा देण्याची व्यवस्था विकसित केली जात आहे. या काळात वीजपुरवठा बंद करणे व रेल्वे थांबवणे यांसारखे उपाय करता येतात.

पाण्याने भरलेल्या सैल मातीत भूकंपाच्या कंपनांमुळे माती तात्पुरती द्रवासारखी वागू लागते. या घटनेला द्रवीकरण असे म्हणतात. यामुळे इमारतींचे पाय ढासळतात आणि मोठे नुकसान होते.

भूकंपात पुलांसारख्या लांब रचनांवर विशेष ताण पडतो. वेगवेगळ्या भागांना वेगळ्या प्रमाणात कंपन जाणवल्याने रचना तुटू शकते. त्यामुळे अशा रचनांची रचना करताना भूकंपीय भार लक्षात घेतला जातो.

भूकंपानंतरचा काळही महत्त्वाचा असतो. पाणी, अन्न व औषधांचा साठा, तसेच कुटुंबातील सदस्यांची सुरक्षितता यांचे नियोजन आधीच केल्यास गोंधळ कमी होतो. स्थानिक प्रशासनाने दिलेल्या सूचनांचे पालन करणे आवश्यक असते.

कंपनमापन यंत्र जमिनीच्या हालचाली सतत नोंदवते. या नोंदीला भूकंपलेख असे म्हणतात. तीन किंवा अधिक स्थानकांच्या नोंदींचा वापर करून भूकंपाच्या केंद्राचे स्थान त्रिकोणी पद्धतीने ठरवले जाते.

जमिनीचा प्रकार भूकंपाच्या परिणामावर मोठा परिणाम करतो. मऊ माती व भरावाच्या जागी कंपन अधिक वेळ टिकते आणि तीव्रता वाढते. कठीण खडकाच्या भागात कंपन कमी जाणवते.

भूकंपात मुक्त होणारी ऊर्जा प्रचंड असते. परिमाणातील लहानसा फरकही ऊर्जेत मोठा बदल दर्शवतो. त्यामुळे परिमाण ६ व परिमाण ७ यांतील फरक जाणवण्यापेक्षा खूप मोठा असतो.

भूकंपाच्या अभ्यासातून मिळालेली माहिती इमारतींच्या रचनेपासून ते आपत्ती निवारणाच्या नियोजनापर्यंत अनेक ठिकाणी उपयोगी पडते. त्यामुळे भूकंपीय संशोधन सतत चालू ठेवले जाते.

भूकंपाच्या अभ्यासात उपग्रहांचा वापर वाढत असून जमिनीतील अतिशय बारीक बदलही आता मोजता येतात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६