नोबेल पुरस्कार

नोबेल पुरस्कार हा जगातील सर्वात प्रतिष्ठित पुरस्कारांपैकी एक मानला जातो. स्वीडिश शोधक व उद्योजक अल्फ्रेड नोबेल यांच्या इच्छापत्रातून या पुरस्कारांची स्थापना झाली. पहिले पुरस्कार १९०१ मध्ये प्रदान करण्यात आले. दरवर्षी ऑक्टोबरमध्ये हे पुरस्कार जाहीर होतात आणि १० डिसेंबर रोजी, म्हणजे नोबेल यांच्या निधनाच्या दिवशी, ते प्रदान केले जातात. भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, वैद्यकशास्त्र, साहित्य, शांतता आणि अर्थशास्त्र अशा सहा श्रेणींमध्ये हे पुरस्कार दिले जातात. पुरस्कारासोबत पदक, प्रमाणपत्र आणि मोठी रक्कम दिली जाते.

माहिती

अल्फ्रेड नोबेल यांनी डायनामाइटचा शोध लावला आणि त्यातून प्रचंड संपत्ती मिळवली. मात्र आपल्या शोधाचा वापर युद्धातील विनाशासाठी होत असल्याची जाणीव त्यांना झाली. २७ नोव्हेंबर १८९५ रोजी त्यांनी आपल्या इच्छापत्रात संपत्तीचा मोठा भाग मानवजातीच्या कल्याणासाठी पुरस्कार देण्यासाठी राखून ठेवला.

नोबेल यांचे १० डिसेंबर १८९६ रोजी निधन झाले. त्यानंतर कायदेशीर अडचणी सोडवून १९०० मध्ये नोबेल फाउंडेशनची स्थापना झाली. त्या निधीतील व्याजातून पुरस्कारांचा खर्च भागवला जातो. अशा प्रकारे शंभर वर्षांहून अधिक काळ ही व्यवस्था टिकून आहे.

नोबेल यांच्या इच्छापत्राची अंमलबजावणी सुरू झाल्यावर अनेक अडचणी उभ्या राहिल्या. नातेवाइकांनी त्यास आव्हान दिले आणि संपत्तीचे मूल्य ठरवण्यात वेळ गेला. शेवटी १९०० मध्ये नोबेल फाउंडेशनची स्थापना झाल्यावर पुरस्कारांची व्यवस्था स्थिरावली. पहिल्या समारंभात पाच श्रेणींमध्ये पुरस्कार देण्यात आले.

श्रेणी

सुरुवातीला पाच श्रेणी होत्या — भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, शरीरक्रियाशास्त्र व वैद्यकशास्त्र, साहित्य आणि शांतता. १९६८ मध्ये स्वीडनच्या मध्यवर्ती बँकेने अर्थशास्त्राची श्रेणी जोडली. हा पुरस्कार तांत्रिकदृष्ट्या नोबेल यांच्या इच्छापत्रातील नाही, तो त्यांच्या स्मरणार्थ दिला जातो.

निवड प्रक्रिया

प्रत्येक श्रेणीसाठी नामांकने मागवली जातात. विद्यापीठांचे प्राध्यापक, पूर्वीचे विजेते आणि संबंधित संस्थांच्या प्रमुखांना नामांकनाचा अधिकार असतो. नामांकने गुप्त ठेवली जातात आणि पन्नास वर्षांनंतरच ती सार्वजनिक होतात.

नामांकित व्यक्तींची छाननी समित्या करतात आणि तज्ज्ञांचे अभिप्राय घेतले जातात. अंतिम निर्णय संबंधित संस्थेच्या मतदानाने होतो. एका श्रेणीत वर्षाला जास्तीत जास्त तीन जणांना पुरस्कार दिला जाऊ शकतो. मरणोत्तर पुरस्कार सर्वसाधारणपणे दिला जात नाही. शांतता पुरस्कारासाठी व्यक्तींबरोबरच संस्थाही पात्र असतात.

समित्यांना मदत करण्यासाठी प्रत्येक श्रेणीत तज्ज्ञांचे मंडळ असते. भौतिकशास्त्र व रसायनशास्त्रातील समित्या अकादमीच्या विभागांकडून नेमल्या जातात. वैद्यकशास्त्राच्या बाबतीत कॅरोलिन्स्का संस्थेचे प्राध्यापक महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

नामांकनाची मुदत दरवर्षी जानेवारीत संपते आणि निर्णय ऑक्टोबरपर्यंत अंतिम होतो. जाहीर झाल्यावर विजेत्यांना काही आठवड्यांत स्टॉकहोम किंवा ओस्लो येथे जाण्याचे निमंत्रण दिले जाते.

भारतीय विजेते

भारतातील अनेक व्यक्तींना या पुरस्कारांनी गौरवले आहे. रवींद्रनाथ टागोर यांना १९१३ मध्ये साहित्याचा पुरस्कार मिळाला; ते पुरस्कार मिळवणारे पहिले आशियाई ठरले. १९३० मध्ये सी. व्ही. रामन यांना प्रकाशाच्या विकिरणाबाबतच्या संशोधनासाठी भौतिकशास्त्राचा पुरस्कार मिळाला.

१९७९ मध्ये मदर तेरेसा यांना शांततेचा पुरस्कार मिळाला. १९९८ मध्ये अमर्त्य सेन यांना अर्थशास्त्राचा पुरस्कार देण्यात आला. २०१४ मध्ये कैलास सत्यार्थी यांना बालकांच्या हक्कांसाठीच्या कार्यासाठी शांतता पुरस्कार मिळाला. २०१९ मध्ये अभिजित बॅनर्जी यांना अर्थशास्त्राचा पुरस्कार मिळाला. याशिवाय हरगोविंद खुराणा यांना १९६८ मध्ये वैद्यकशास्त्राचा पुरस्कार मिळाला होता.

उल्लेखनीय क्षण

पहिल्या वर्षीच १९०१ मध्ये विल्हेल्म रॉंटजेन यांना क्ष-किरणांच्या शोधासाठी भौतिकशास्त्राचा पुरस्कार मिळाला. मेरी क्युरी या पुरस्कार मिळवणाऱ्या पहिल्या महिला ठरल्या आणि पुढे त्यांनी दुसरा पुरस्कारही मिळवला. आजवर काही व्यक्तींना दोन वेळा पुरस्कार मिळाला आहे, तर आंतरराष्ट्रीय रेड क्रॉससारख्या संस्थांना एकापेक्षा जास्त वेळा शांतता पुरस्कार मिळाला आहे.

अनेक वेळा पुरस्कार वादाच्या छायेत आला आहे. काही निवडींवर राजकीय दबावाचा आरोप झाला, तर काही महत्त्वाच्या शोधांना खूप उशिरा मान्यता मिळाली. शांतता पुरस्काराबाबत सर्वाधिक चर्चा होते, कारण त्यात युद्धकाळातील व सत्ताधाऱ्यांशी संबंधित व्यक्तींचाही समावेश होतो.

विज्ञानातील अनेक पुरस्कार संशोधनाच्या दीर्घ परंपरेचे फलित असतात. एका शोधामागे अनेक शास्त्रज्ञांचे योगदान असते, पण पुरस्कार फक्त तीन जणांपर्यंत मर्यादित असतो. ही मर्यादा वारंवार चर्चेचा विषय ठरते.

पुरस्काराचे स्वरूप

विजेत्याला सुवर्णपदक, सुलेखन केलेले प्रमाणपत्र आणि रोख रक्कम दिली जाते. रक्कम नोबेल फाउंडेशनच्या उत्पन्नावर अवलंबून असते आणि ती दरवर्षी बदलते. अनेक वर्षांत ती सुमारे एक कोटी स्वीडिश क्रोनच्या आसपास राहिली आहे. एकापेक्षा जास्त विजेते असल्यास रक्कम समान वाटली जाते.

शांतता पुरस्कार वगळता इतर पुरस्कार स्टॉकहोम येथे दिले जातात. शांतता पुरस्कार ओस्लो येथे दिला जातो. समारंभात विजेत्यांना आपल्या कार्यावर व्याख्यान देण्याची संधी मिळते.

नोबेल सप्ताहादरम्यान स्टॉकहोममध्ये व्याख्याने, परिसंवाद आणि प्रदर्शने भरतात. जगभरातील विद्यार्थी व संशोधक या उपक्रमांत सहभागी होतात. पुरस्काराची घोषणा ऑक्टोबरमध्ये होते, तर प्रदान समारंभ डिसेंबरमध्ये होतो. या दरम्यानच्या काळात विजेत्यांविषयीची चर्चा जगभर पसरते.

महत्त्व

नोबेल पुरस्कारामुळे मूलभूत संशोधनाला जागतिक मान्यता मिळते. अनेक वेळा हा पुरस्कार एखाद्या क्षेत्रातील दीर्घकालीन कामाला प्रोत्साहन देतो आणि त्या विषयाकडे लोकांचे लक्ष वेधतो. शांतता पुरस्कारामुळे मानवी हक्क व सामाजिक चळवळींना आंतरराष्ट्रीय पाठबळ मिळते.

टीकाही होते. निवड प्रक्रियेतील गोपनीयता, युरोपीय व पुरुष विजेत्यांचे प्रमाण आणि काही वेळा राजकीय विचारांचा प्रभाव यांविषयी प्रश्न उपस्थित केले जातात. तरीही वैज्ञानिक व साहित्यिक क्षेत्रातील सर्वोच्च मानाचा पुरस्कार म्हणून त्याचे स्थान टिकून आहे.

पुरस्कारामुळे संबंधित विषयातील संशोधनास निधी मिळण्याची शक्यता वाढते. विजेत्यांची व्याख्याने व पुस्तके मोठ्या प्रमाणात वाचली जातात आणि त्यांच्या कार्याचा प्रसार होतो. शांतता पुरस्कार मिळालेल्या संस्थांना पुढील कामासाठी आंतरराष्ट्रीय ओळख मिळते.

भारतातही या पुरस्कारांना मोठे महत्त्व आहे. विजेत्यांचा सन्मान देशाच्या शैक्षणिक व सांस्कृतिक क्षेत्राचा गौरव मानला जातो. शालेय व महाविद्यालयीन अभ्यासक्रमात त्यांच्या कार्याचा उल्लेख केला जातो.

आजवर हजारांहून अधिक व्यक्तींना हा पुरस्कार मिळाला असून त्यांच्यात विविध देश व विषयांचा समावेश आहे.

संदर्भ

1. नोबेल पुरस्कार — अधिकृत संकेतस्थळ
2. अल्फ्रेड नोबेल यांची प्रतिकृती इच्छापत्र
3. नोबेल फाउंडेशन
4. नोबेल शांतता पुरस्कार — नॉर्वेची नोबेल समिती
5. ब्रिटानिका — नोबेल पुरस्कार
6. स्वीडिश राजवैज्ञानिक अकादमी

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६