स्पेन

स्पेन (अधिकृत नाव: स्पॅनिश राज्य) हा युरोपच्या नैऋत्य भागातील इबेरियन द्वीपकल्पातील एक देश आहे. देशाची राजधानी माद्रिद असून लोकसंख्या सुमारे पाच कोटी आहे. द्वीपकल्पाचा मोठा भाग स्पेनचा असून पश्चिमेस पोर्तुगाल आणि ईशान्येस फ्रान्स हे शेजारी देश आहेत; दक्षिणेस जिब्राल्टरच्या सामुद्रधुनीपार मोरोक्को आहे. स्पेनचे चलन युरो असून देश युरोपीय संघाचा सदस्य आहे. देशात स्पॅनिशसह कॅटलन, गॅलिशियन व बास्क या भाषा प्रादेशिक स्तरावर अधिकृत आहेत. इतिहासात स्पेनवर रोमन, व्हिसिगॉथ व इस्लामी सत्ता होत्या आणि पुढे तो जागतिक साम्राज्याचा केंद्र बनला. विसाव्या शतकातील गृहयुद्ध व हुकूमशाहीच्या काळानंतर १९७८ च्या घटनेने देशात लोकशाही प्रस्थापित झाली. आज स्पेन पर्यटनात जगातील आघाडीचा देश मानला जातो.

माहिती

स्पेनचे क्षेत्रफळ सुमारे पाच लाख सहा हजार चौरस किलोमीटर आहे. देशाचा मध्यभाग मेसेटा हे उंच पठार असून त्याभोवती पर्वतरांगा आहेत. उत्तरेस पिरेनीज पर्वत व बिस्केचा आखात, तर दक्षिणेस भूमध्य समुद्र आहे. देशातील बहुतांश भागात उन्हाळा उष्ण व कोरडा असतो; उत्तरेकडील किनाऱ्यावर मात्र पाऊस जास्त पडतो आणि हवामान सौम्य असते. प्रशासकीयदृष्ट्या स्पेन सतरा स्वायत्त संघांमध्ये व दोन स्वायत्त शहरांत विभागला आहे. प्रत्येक स्वायत्त संघाला स्वतःची संसद व मर्यादित अधिकार आहेत.

स्पेन हे घटनात्मक राजसत्ता असलेले लोकशाही देश आहे. राजा हा राज्यप्रमुख असतो, मात्र प्रत्यक्ष कार्यकारी सत्ता पंतप्रधान व मंत्रिमंडळाकडे असते. संसदेला 'कोर्तेस खेनरालेस' म्हणतात आणि तिची दोन सभागृह आहेत. प्रादेशिक अस्मितेचा प्रश्न — विशेषतः कॅटलोनियातील स्वातंत्र्याची मागणी — देशाच्या राजकारणातील कायमचा वादाचा विषय राहिला आहे.

इस्लामी काळ व साम्राज्य

इबेरियन द्वीपकल्पावर फोनीशियन, ग्रीक, रोमन व व्हिसिगॉथ यांसारख्या अनेक सत्ता राहिल्या. ७११ मध्ये उत्तर आफ्रिकेतील मुस्लीम सैन्याने द्वीपकल्पात प्रवेश केला आणि पुढील शतकांत 'अल-अंदालुस' नावाची इस्लामी सत्ता उदयास आली. कोर्दोबा येथे मोठे शिक्षण व सांस्कृतिक केंद्र निर्माण झाले आणि गणित, खगोलशास्त्र, वैद्यकशास्त्र व तत्त्वज्ञानात मोठे योगदान झाले. मुस्लीम, ख्रिश्चन व यहुदी समाज या काळात एकत्र राहिले.

हळूहळू ख्रिश्चन राज्यांनी पुनर्विजय (रेकाँक्विस्ता) सुरू केला आणि १४९२ मध्ये ग्रानादा जिंकल्यानंतर इस्लामी सत्तेचा अंत झाला. त्याच वर्षी ख्रिस्तोफर कोलंबसने अमेरिका गाठली आणि स्पेनने अमेरिका, आशिया व आफ्रिकेत मोठे साम्राज्य उभारले. सोळाव्या शतकात स्पेन युरोपची सर्वात शक्तिशाली सत्ता होती आणि त्याच्या ताब्यात 'सूर्य कधीही मावळत नाही' असे साम्राज्य होते. पुढील शतकांत आर्थिक अडचणी व स्पर्धेमुळे सत्ता क्षीण होत गेली आणि १८९८ मध्ये शेवटच्या मोठ्या वसाहती गमावल्या.

गृहयुद्ध व लोकशाही संक्रमण

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला देशात राजकीय अस्थिरता वाढली आणि १९३१ मध्ये प्रजासत्ताक स्थापन झाले. १९३६ ते १९३९ या काळात झालेल्या गृहयुद्धात देश दोन तटांवर विभागला गेला; या युद्धात लाखो लोक मृत्युमुखी पडले आणि अनेकांना स्थलांतर करावे लागले. फ्रान्सिस्को फ्रँको यांच्या नेतृत्वाखालील सत्तेने विजय मिळवला आणि पुढील सुमारे चाळीस वर्षे देशावर हुकूमशाही टिकली.

१९७५ मध्ये फ्रँको यांच्या निधनानंतर राजा हुआन कार्लोस यांच्या नेतृत्वाखाली सुधारणांचा मार्ग सुरू झाला. १९७८ च्या घटनेने संसदीय लोकशाही, प्रादेशिक स्वायत्तता व मूलभूत हक्कांची हमी दिली. १९८१ मध्ये लष्कराने केलेला सत्तापालटाचा प्रयत्न अपयशी ठरला आणि त्यामुळे लोकशाही अधिक दृढ झाली. १९८६ मध्ये स्पेन युरोपीय समुदायाचा सदस्य बनला आणि २००२ मध्ये युरो चलन स्वीकारले. या काळातील बदलाला 'स्पॅनिश चमत्कार' असेही म्हटले जाते.

अर्थव्यवस्था

स्पेन ही युरोपीय संघातील प्रमुख अर्थव्यवस्थांपैकी एक आहे. सेवा क्षेत्राचा वाटा सर्वाधिक असून पर्यटन, वित्त व किरकोळ व्यापार यांचे योगदान मोठे आहे. उत्पादन क्षेत्रात ऑटोमोबाइल, यंत्रसामग्री, रसायने व अन्नप्रक्रिया ही प्रमुख क्षेत्रे आहेत. स्पेन जगातील सर्वात मोठा ऑलिव्ह तेल उत्पादक देश आहे आणि द्राक्षारस, संत्री व भाज्यांची निर्यातही मोठी आहे. पवन व सौरऊर्जेच्या उत्पादनात देश युरोपात आघाडीवर आहे.

अर्थव्यवस्थेसमोरील मुख्य आव्हान बेरोजगारीचे प्रमाण हे आहे, विशेषतः तरुणांमध्ये आणि तसेच अल्प कालावधीच्या करारांवर काम करणाऱ्यांच्या संख्येत. २००८ नंतरच्या आर्थिक मंदीत बांधकाम क्षेत्र कोसळले आणि अनेक वर्षे वाढ खुंटली होती. ग्रामीण भागांतील लोकसंख्या घटत असून काही प्रदेशांमध्ये रिकाम्या वस्त्या वाढत आहेत.

पर्यटन

पर्यटन हे स्पेनच्या अर्थव्यवस्थेचे सर्वात मोठे बलस्थान आहे आणि देश दरवर्षी कोट्यवधी परदेशी पर्यटकांना आकर्षित करतो. भूमध्य किनाऱ्यावरील समुद्रकिनारे, बार्सिलोना येथील गौदी यांची साग्रादा फामिलिया, माद्रिदची कलासंग्रहालये, सेव्हिले व ग्रानादातील मूरिश वास्तू आणि सांत्यागो दे कोंपोस्तेलाचा यात्रामार्ग ही प्रमुख आकर्षणे आहेत. बास्क प्रदेश व गॅलिशियाची खाद्यसंस्कृती आणि ला रियोहाच्या द्राक्षबागा पर्यटकांना आकर्षित करतात. युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत स्पेनमधील अनेक स्थळे आहेत.

संस्कृती

स्पॅनिश संस्कृतीत युरोपीय व भूमध्य परंपरांचा संगम दिसतो. मिगेल दे सर्व्हांतेस यांचे 'दोन क्विक्झोत' हे जगप्रसिद्ध साहित्यिक कार्य असून पाब्लो पिकासो, साल्व्हादोर दाली व होआन मिरो या कलाकारांनी आधुनिक कलेला नवी दिशा दिली. फ्लामेंको संगीत व नृत्य, तबला-सदृश गिटार वादन आणि गोलाकार नृत्यशैली यांना युनेस्कोने मान्यता दिली आहे. तापास पद्धतीने खाणे, पाएल्या व हाम यांसारखे पदार्थ आणि उशिरापर्यंत चालणारी भोजनसंस्कृती ही सामाजिक जीवनाची वैशिष्ट्ये आहेत. फुटबॉल हा सर्वात लोकप्रिय खेळ असून स्पेनने जागतिक करंडकही जिंकला आहे.

प्रादेशिक विविधता

स्पेनची ओळख त्याच्या प्रादेशिक विविधतेत आहे. कॅटलोनिया व बास्क प्रदेश आपल्या स्वतंत्र भाषा व संस्कृतीसाठी ओळखले जातात, तर आंदालुसिया येथील मूरिश वास्तू व लोकसंगीत वेगळेच रूप दाखवते. गॅलिशियाची हवामान व खाद्यपरंपरा पोर्तुगालशी जवळची आहे. या विविधतेमुळे स्थानिक सण, संगीत व खाद्यसंस्कृती प्रदेशानुप्रदेश बदलत असली, तरी सामायिक भाषा व इतिहासाने देश एकसंध राहिला आहे.

संदर्भ

1. ब्रिटॅनिका — स्पेन
2. स्पेन सरकार — अधिकृत संकेतस्थळ
3. स्पेन पर्यटन — अधिकृत संकेतस्थळ
4. युनेस्को जागतिक वारसा — स्पेन
5. जागतिक बँक — स्पेन देश माहिती
6. युरोपीय संघ — सदस्य देश

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६