चीन

चीन पूर्व आशियातील एक विशाल देश आहे आणि जगातील सर्वाधिक लोकसंख्येच्या देशांपैकी एक आहे. देशाचे क्षेत्रफळ सुमारे ९६ लाख चौरस किलोमीटर असून ते जगातील सर्वात मोठ्या देशांमध्ये मोजले जाते. चीनची राजधानी बीजिंग आहे आणि सर्वात मोठे शहर शांघाय आहे. चीनची संस्कृती हजारो वर्षे जुनी असून ती जगातील सर्वात प्राचीन संस्कृतींपैकी एक मानली जाते. गेल्या चार दशकांतील आर्थिक सुधारणांमुळे चीन जगातील दुसऱ्या क्रमांकाची अर्थव्यवस्था बनला आहे. या लेखात चीनचा प्राचीन वारसा, राजवटींचा काळ, आधुनिक इतिहास, अर्थव्यवस्था आणि समोरील आव्हाने यांचा परिचय दिला आहे.

माहिती

चीनमध्ये सत्ता एकाच पक्षाकडे असते आणि देश कम्युनिस्ट पक्षाच्या नेतृत्वाखाली चालवला जातो. प्रशासनासाठी देश २३ प्रांत, ५ स्वायत्त प्रदेश, ४ महानगरपालिका आणि २ विशेष प्रशासकीय क्षेत्रांमध्ये विभागलेला आहे. तैवान हा प्रदेश चीन आपला भाग मानतो, तर तैवान स्वतःचे स्वतंत्र प्रशासन चालवते; या प्रश्नावर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मतभेद आहेत. देशाचे अधिकृत चलन रेन्मिन्बी आहे आणि प्रमुख भाषा मंदारिन आहे. चीनमध्ये बौद्ध, ताओ आणि कन्फ्युशियन परंपरा यांचा खोल प्रभाव आहे. देशातील अनेक स्थळे युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट आहेत.

बाब	तपशील
राजधानी	बीजिंग
अधिकृत भाषा	मंदारिन (पुतोंघ्वा)
चलन	रेन्मिन्बी (युआन)
क्षेत्रफळ	सुमारे ९६ लाख चौरस किमी
लोकसंख्या	सुमारे १४१ कोटी
सर्वात मोठे शहर	शांघाय
प्रमुख नद्या	यांगत्से, ह्वांगहो (पिवळी नदी)

प्राचीन संस्कृती व राजवटी

चीनमधील संस्कृतीची सुरुवात पिवळ्या नदीच्या खोऱ्यात झाली असे मानले जाते. येथे लेखनपद्धती, रेशीम उत्पादन, कागद, छपाई आणि बारुद यांचा शोध लागल्याचे परंपरागत मत आहे. हान, तांग आणि सोंग या राजवटींच्या काळात व्यापार, कला आणि प्रशासन यांची भरभराट झाली. महात्मा कन्फ्युशियस यांच्या विचारांचा समाजावर दीर्घकाळ प्रभाव राहिला. मिंग काळात चिनी जहाजे हिंद महासागरापर्यंत पोहोचली होती. चीनने शेजारी देशांशी व्यापार केला आणि अनेक शतके आशियातील आर्थिक केंद्र म्हणून काम पाहिले.

१८४० च्या दशकातील अफू युद्धांनंतर चीनला अनेक असमान करार स्वीकारावे लागले आणि परकीय सत्तांचा प्रभाव वाढला. १९११ मध्ये छिंग राजवटीचा अंत झाला आणि प्रजासत्ताक स्थापन झाले. पुढील दशके गृहयुद्ध, जपानी आक्रमण आणि अस्थिरतेने भरलेली होती.

१९४९ नंतरचा इतिहास

१ ऑक्टोबर १९४९ रोजी चीनचे जनतेचे प्रजासत्ताक स्थापन झाले आणि माओ झेडोंग यांच्या नेतृत्वाखाली नवीन सरकार सत्तेवर आले. सुरुवातीच्या काळात जमिनीचे वाटप आणि उद्योगांचे राष्ट्रीयीकरण झाले. १९५८ ते १९६२ या काळातील 'महान पुढे झेप' योजनेचा शेतीवर विपरीत परिणाम झाला आणि अन्नटंचाई उद्भवली. १९६६ ते १९७६ या काळात सांस्कृतिक क्रांतीच्या काळात शिक्षण व सांस्कृतिक क्षेत्राला मोठी हानी पोहोचली. १९७८ पासून देंग श्याओफिंग यांच्या नेतृत्वाखाली आर्थिक सुधारणांचा मार्ग स्वीकारला गेला. शेतकऱ्यांना उत्पादनाचे हक्क देण्यात आले, परकीय गुंतवणुकीसाठी विशेष क्षेत्रे उघडली गेली आणि खासगी उद्योगांना परवानगी मिळाली. २००१ मध्ये चीन जागतिक व्यापार संघटनेचा सदस्य झाला आणि त्यानंतर निर्यातीत प्रचंड वाढ झाली.

लोकसंख्या

चीनची लोकसंख्या सुमारे १४१ कोटी असून ती जगातील सर्वात मोठ्या लोकसंख्यांपैकी एक आहे. २०२३ पासून भारताची लोकसंख्या चीनपेक्षा अधिक असल्याचे संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजांत म्हणले जाते. लोकसंख्येचे वितरण असमान आहे; पूर्वेकडील किनारपट्टी आणि मैदानी भाग घनदाट तर पश्चिमेकडील वाळवंटी व डोंगराळ प्रदेश विरळ आहेत. १९७९ मध्ये लागू झालेल्या एक अपत्य धोरणामुळे जन्मदर मोठ्या प्रमाणात घटला. २०१५ नंतर हे धोरण सैल करण्यात आले आणि आता दोन किंवा तीन अपत्यांना परवानगी आहे. त्यामुळे आता देशात वयस्कर लोकसंख्येचे प्रमाण वेगाने वाढत आहे. अंतर्गत स्थलांतरामुळे शहरांमध्ये मोठी कामगार लोकसंख्या निर्माण झाली आहे.

अर्थव्यवस्था

चीनची अर्थव्यवस्था उत्पादन, निर्यात, बांधकाम आणि सेवा यांवर आधारित आहे. जगातील अनेक वस्तू चीनमध्ये तयार होतात आणि त्यामुळे देशाला 'जागतिक कारखाना' असे म्हटले जाते. इलेक्ट्रॉनिक्स, कापड, पोलाद, सौर ऊर्जा उपकरणे आणि विद्युत वाहने ही प्रमुख उत्पादने आहेत. देशात मोठ्या प्रमाणात पायाभूत गुंतवणूक झाली असून महामार्ग, बंदरे आणि रेल्वे जाळ्याचा विस्तार झाला आहे. सरकारी क्षेत्रातील कंपन्यांचा अर्थव्यवस्थेत मोठा वाटा आहे. गेल्या काही वर्षांत मालमत्ता क्षेत्रातील अडचणी, कर्जाचा भार आणि तरुणांमधील बेरोजगारी हे मुद्दे चर्चेत आहेत. देशाची अर्थव्यवस्था जगातील दुसऱ्या क्रमांकाची मानली जाते.

पायाभूत सुविधा

चीनने गेल्या दोन दशकांत पायाभूत सुविधांमध्ये मोठी झेप घेतली आहे. जगातील सर्वात मोठे जलद गती रेल्वे जाळे चीनमध्ये आहे आणि ते सुमारे ४५,००० किलोमीटरपर्यंत पसरले आहे. अनेक नवीन विमानतळ, महामार्ग आणि पूल बांधले गेले आहेत. जलविद्युत आणि सौर ऊर्जा प्रकल्पांची क्षमता वाढवली गेली आहे. यांगत्से नदीवरील तीन घळी धरण हे जगातील सर्वात मोठ्या जलविद्युत प्रकल्पांपैकी एक आहे. शहरांमध्ये मेट्रो रेल्वेचे जाळे वेगाने विस्तारत आहे. या गुंतवणुकीमुळे दळणवळण सुधारले असले तरी काही प्रकल्पांवर मोठे कर्ज झाले आहे.

संस्कृती

चिनी संस्कृतीत कन्फ्युशियन मूल्ये, कौटुंबिक बंध आणि शिक्षणाचा आदर यांना महत्त्व आहे. चिनी नववर्ष हा सर्वात मोठा सण असून तो मोठ्या उत्साहात साजरा होतो. चिनी भाषेत अनेक बोली असून लेखनपद्धती सामायिक आहे. पारंपरिक चिनी चित्रकला, ऑपेरा, चहा संस्कृती आणि पाककला जगभर ओळखली जाते. महाभिंत आणि द फोर्बिडन सिटी ही प्रसिद्ध स्थळे आहेत. आधुनिक काळात चिनी चित्रपट आणि साहित्याला आंतरराष्ट्रीय ओळख मिळाली आहे.

आव्हाने

चीनसमोरील मोठे आव्हान वेगाने वाढणारी वयस्कर लोकसंख्या आहे. कामगारांची संख्या घटत असल्याने दीर्घकालीन वाढीवर मर्यादा येऊ शकतात. पर्यावरण प्रदूषण, पाण्याची कमतरता आणि उत्तर-पश्चिम भागातील शेतीवरील ताण हे मुद्दे गंभीर आहेत. शहरी व ग्रामीण भागांतील उत्पन्नातील फरक आणि किनारपट्टी व अंतर्गत प्रदेशांमधील असमानता टिकून आहे. मालमत्ता क्षेत्रातील कर्ज आणि स्थानिक सरकारांचा कर्जभार ही आर्थिक जोखमीची बाजू मानली जाते. याशिवाय आंतरराष्ट्रीय व्यापारातील तणावाचाही परिणाम देशाच्या निर्यातीवर होतो. अन्न व ऊर्जा सुरक्षितता हे दीर्घकालीन धोरणाचे महत्त्वाचे भाग मानले जातात.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६