तेओतिहुआकान

तेओतिहुआकान हे मेक्सिकोमधील प्राचीन नगराचे अवशेष आहे. हे स्थळ आजच्या मेक्सिको सिटीपासून सुमारे ५० किलोमीटर ईशान्येस असलेल्या खोऱ्यात वसलेले आहे. इ.स. पहिल्या ते सातव्या शतकादरम्यान हे नगर अमेरिका खंडातील सर्वांत मोठ्या शहरांपैकी एक बनले. नगराच्या उत्कर्षकाळात येथे सुमारे १,२५,००० ते २,००,००० लोक राहत असल्याचा अंदाज आहे. येथील सूर्यदेवाचा व चंद्रदेवाचा पिरॅमिड हे या स्थळाचे प्रमुख आकर्षण आहेत. नगराचे मूळ नाव उपलब्ध नाही; तेओतिहुआकान हे नाव पुढील काळातील अझ्टेक लोकांनी दिलेले असल्याचे मानले जाते. नगराची रचना एका लांब मध्यवर्ती मार्गाभोवती केलेली आहे. इ.स. १९८७ मध्ये युनेस्कोने या स्थळाचा जागतिक वारसा यादीत समावेश केला.

माहिती

नगराचे क्षेत्रफळ उत्कर्षकाळात सुमारे ३६ चौरस किलोमीटर इतके होते. नगराचा मध्यवर्ती मार्ग सुमारे २.४ किलोमीटर लांब असून त्याला मृतांचा मार्ग असे म्हणतात. या मार्गाच्या दोन्ही बाजूंना मोठी इमारती व व्यासपीठे उभारलेली आहेत. नगराची रचना अंशतः पूर्व-पश्चिम व उत्तर-दक्षिण या दिशांशी जुळवून केली गेली आहे. नगरात पक्के रस्ते व निचऱ्याची व्यवस्था होती, त्यामुळे नियोजन केलेले शहरी जीवन दिसते. या नगराची रचना पुढील मेसोअमेरिकन संस्कृतींसाठी आदर्श बनली.

नगराच्या आजूबाजूला असलेल्या खोऱ्यात शेतीसाठी अनुकूल जमीन होती. नगराच्या भोवतीच्या टेकड्यांवरून पाण्याचा प्रवाह वळवून सिंचनाची व्यवस्था केल्याचे पुरावे आढळतात. नगराच्या वाढीसाठी ही शेतीव्यवस्था महत्त्वाची ठरली असावी. जमिनीची उत्पादकता वाढवण्यासाठी विशेष पद्धती वापरल्या गेल्याचे संकेत आहेत.

नगररचना

तेओतिहुआकानची रचना मेसोअमेरिकेतील इतर नगरांपेक्षा वेगळी आहे. नगराच्या रस्त्यांची जाळी एका ठराविक कोनात रचलेली असून ती संपूर्ण नगरात एकसारखी आहे. या जाळीमुळे नगराचे भाग स्वतंत्र चौकोनांत विभागले गेले होते. प्रत्येक चौकोनात राहण्याची घरे, कार्यशाळा व छोटी देवालये होती.

नगराच्या दक्षिणेस सिउदादेला नावाचा मोठा परिसर आहे. या परिसरात एक मोठे मैदान असून त्याभोवती इमारती आहेत. या भागाचा वापर प्रशासन व समारंभांसाठी होत असावा, असे संशोधक मानतात. नगराच्या उत्तरेस चंद्रदेवाचा पिरॅमिड असून तो एका मोठ्या व्यासपीठावर उभा आहे.

नगरातील निवासी भागांत मोठी संकुले आढळली असून त्यांना अनेक खोल्या व अंगणे होती. या संकुलांत एकत्र राहणाऱ्या कुटुंबांची संख्या काही शेकड्यांपर्यंत असू शकते. काही संकुलांत हस्तकला करण्यासाठी स्वतंत्र जागा होती. या रचनेवरून नगरातील सामाजिक व आर्थिक जीवनाचा अंदाज येतो.

पिरॅमिड

सूर्यदेवाचा पिरॅमिड ही या स्थळातील सर्वांत मोठी रचना आहे. त्याचा पाया सुमारे २२५ बाय २२२ मीटर असून उंची सुमारे ६५ मीटर आहे. पिरॅमिडच्या बांधकामासाठी मोठ्या प्रमाणात दगड व माती वापरण्यात आली. त्याच्या आत जमिनीखाली एक बोगदा असल्याचे उत्खननात आढळले आहे.

चंद्रदेवाचा पिरॅमिड सूर्यदेवाच्या पिरॅमिडपेक्षा लहान असून तो मृतांच्या मार्गाच्या उत्तर टोकावर आहे. या पिरॅमिडच्या समोरील मैदानात इतर लहान इमारती आहेत. तिसरा प्रमुख पिरॅमिड पिसारलेल्या सर्पाच्या देवालयाचा असून तो सिउदादेला परिसरात आहे. या देवालयाच्या दर्शनी भागावर अनेक सर्पाकृती शिल्पे आहेत.

भित्तिचित्रे आणि कला

नगरातील इमारतींच्या भिंती रंगीत भित्तिचित्रांनी सजवलेल्या होत्या. या चित्रांमध्ये देवता, याजक, पक्षी व वनस्पती यांचे चित्रण आढळते. काही चित्रांत स्वर्ग व पाताळाच्या कल्पनेचे दर्शन घडते. या भित्तिचित्रांमुळे त्या काळातील धार्मिक विचार व दैनंदिन जीवन समजून घेण्यास मदत होते.

नगरातील कलाकारांनी मातीची भांडी व दगडी मूर्तीही घडवल्या. या वस्तूंवरील नक्षीकाम साधे पण अचूक असते. नगरात ऑब्सिडियन दगडावरील कामासाठी विशेष कौशल्य होते. या दगडापासून बनवलेल्या वस्तू दूरच्या प्रदेशांत निर्यात होत असल्याचे पुरावे आढळले आहेत.

समाज आणि अर्थव्यवस्था

तेओतिहुआकानचा समाज स्तरित होता, असे पुरावे सुचवतात. नगरातील मोठ्या इमारती व समारंभस्थळे यांवरून शासक वर्गाचे अस्तित्व दिसते. सामान्य लोक मातीच्या व दगडाच्या घरांत राहत असत. अनेक कुटुंबे एकत्र राहणाऱ्या मोठ्या निवाससंकुलांचा वापर येथे मोठ्या प्रमाणात झाला.

नगराची अर्थव्यवस्था शेती, हस्तकला आणि व्यापार यांवर आधारित होती. येथील लोक दूरच्या प्रदेशांशी व्यापार करत असल्याचे पुरावे आढळतात. ज्वालामुखीय दगड, मीठ व रंगीत पदार्थ यांचा व्यापार महत्त्वाचा होता. नगरातील बाजारपेठेचा नेमका स्वरूप अजूनही संशोधनाचा विषय आहे.

रहस्यमय पतन

इ.स. सहाव्या शतकाच्या मध्यास नगराच्या मध्यवर्ती इमारतींना आग लागल्याचे पुरावे आढळतात. या आगीचे कारण अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. काही संशोधक याला अंतर्गत बंडाचा परिणाम मानतात, तर काही बाह्य आक्रमणाची शक्यता व्यक्त करतात. या घटनेनंतर नगराचा ऱ्हास सुरू झाला.

सातव्या शतकाच्या अखेरीस नगर बहुतांश सोडून दिल्याचे दिसते. लोकसंख्या झपाट्याने घटून काही हजारांवर आली. नगर सोडल्यानंतरही या ठिकाणाचे धार्मिक महत्त्व कायम राहिले. पुढील शतकांत आलेल्या अझ्टेक लोकांनी या ठिकाणाला देवतांच्या निर्मितीचे स्थळ मानले.

संशोधन आणि उत्खनन

नगराचे पद्धतशीत उत्खनन विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस सुरू झाले. १९०५ ते १९१० या काळात सूर्यदेवाच्या पिरॅमिडची दुरुस्ती करण्यात आली, तरी त्या काळातील पद्धतींमुळे काही मूळ रचना बदलल्या गेल्या. पुढील दशकांत मेक्सिकोच्या पुरातत्त्व संस्थेने अधिक काळजीपूर्वक उत्खनन केले.

२००३ मध्ये पिसारलेल्या सर्पाच्या देवालयाखाली एक बोगदा आढळला. या बोगद्याचा अभ्यास अजूनही सुरू असून त्यातून महत्त्वाचे पुरावे मिळण्याची शक्यता आहे. या नगराची बांधणी करणाऱ्या लोकांची ओळख मात्र अजूनही निश्चित झालेली नाही. येथील लोक कोणत्या भाषा बोलत असत, याविषयीही ठोस माहिती उपलब्ध नाही.

उत्खननात मिळालेल्या वस्तूंवरून नगराच्या दैनंदिन जीवनाचे चित्र उभे करता येते. घरांतून भांडी, दगडी हत्यारे व दागिने आढळले आहेत. काही वस्तू दूरच्या प्रदेशांतून आलेल्या असल्यामुळे व्यापाराच्या मार्गांचा अंदाज येतो. नगराच्या आजूबाजूला असलेल्या छोट्या वस्त्यांचाही अभ्यास सुरू आहे.

जागतिक वारसा आणि पर्यटन

इ.स. १९८७ मध्ये युनेस्कोने तेओतिहुआकानचा जागतिक वारसा यादीत समावेश केला. या स्थळाचे क्षेत्रफळ सुमारे २५० हेक्टर असून त्याभोवती मोठा संरक्षित पट्टा आहे. पिरॅमिडची भव्यता, नगररचनेची शिस्त आणि भित्तिचित्रे ही या नोंदीची प्रमुख कारणे मानली जातात.

हे स्थळ मेक्सिको सिटीजवळ असल्यामुळे पर्यटकांना पोहोचणे सोपे आहे. पिरॅमिडवर चढण्यासाठी पायऱ्या उपलब्ध असून मार्गदर्शित फेऱ्याही चालतात. उन्हापासून संरक्षण घेणे आवश्यक असते, कारण परिसरात सावली कमी आहे. स्थळाच्या जवळ संग्रहालय असून तेथे उत्खननात सापडलेल्या वस्तू ठेवल्या आहेत.

पिरॅमिडवरील दगडांची झीज रोखण्यासाठी काही भागांत प्रवेश मर्यादित करण्यात आला आहे. संवर्धनाच्या कामासाठी स्वतंत्र तज्ञ नेमलेले असून दुरुस्ती पुरातत्त्व संस्थेच्या परवानगीनेच केली जाते. परिसरातील वनस्पती व मातीची धूप यांवरही लक्ष दिले जाते. स्थानिक समुदायाला पर्यटनातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा वाटा वाढवण्याचा प्रयत्न सुरू आहे.

संदर्भ

1. युनेस्को जागतिक वारसा केंद्र — तेओतिहुआकान
2. मेट्रोपॉलिटन म्युझियम ऑफ आर्ट — तेओतिहुआकान
3. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — तेओतिहुआकान

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६