एम. एफ. हुसेन

मकबूल फिदा हुसेन हे भारताच्या आधुनिक चित्रकलेतील सर्वात प्रसिद्ध नावांपैकी एक आहेत. घोडे, ग्रामीण जीवन आणि पौराणिक विषय त्यांनी जोरदार रंगांत रंगवले. बहुतेक वेळा ते अनवाणी राहत, ही त्यांची खास ओळख होती. २००६ पासून ते भारताबाहेर राहत होते. २०११ मध्ये लंडनमध्ये त्यांचे निधन झाले.

माहिती

तपशील	माहिती
पूर्ण नाव	मकबूल फिदा हुसेन
जन्म	१७ सप्टेंबर १९१५, पंढरपूर, महाराष्ट्र
निधन	९ जून २०११, लंडन
क्षेत्र	चित्रकला, चित्रपट दिग्दर्शन
शैली	आधुनिक भारतीय चित्रकला
पुरस्कार	पद्मश्री (१९६६), पद्मभूषण (१९७३), पद्मविभूषण (१९९१)
राज्यसभा सदस्य	१९८६ ते १९९२
नागरिकत्व	२०१० मध्ये कतारचे नागरिकत्व स्वीकारले

जन्माच्या वर्षाबाबत स्रोतांमध्ये फरक आहे. काही स्रोत १९१३ सांगतात, तर हुसेन स्वतः कधी कधी १९११ सांगत. बहुतेक विश्वासार्ह स्रोत १९१५ हे वर्ष देतात.

तक्त्यातील पुरस्कारांवरून त्यांच्या कामाला मिळालेली मान्यता दिसते. तरीही त्यांच्या आयुष्याचा शेवटचा टप्पा वादांनी भरलेला होता.

सुरुवातीचे जीवन

हुसेन यांचा जन्म १७ सप्टेंबर १९१५ रोजी महाराष्ट्रातील पंढरपूर येथे झाला. त्यांचे वडील वस्त्रोद्योगात लेखापाल होते. वयाच्या दुसऱ्या वर्षीच त्यांच्या आईचे निधन झाले.

१९३७ मध्ये ते मुंबईत आले. खिशात फारसे पैसे नव्हते, पण चित्रकार होण्याचा निर्धार होता. सुरुवातीला त्यांनी चित्रपटांच्या जाहिराती आणि होर्डिंग्ज रंगवली.

सिनेमागृहांच्या भिंतींवर आणि रस्त्यावर उभे राहून त्यांनी ही कामे केली. या काळात त्यांनी रंग, आकार आणि मोठ्या प्रमाणातील रचना यांचे धडे गिरवले.

ते स्वतः शिकलेले चित्रकार होते. कोणत्याही औपचारिक कला शाळेचे प्रशिक्षण त्यांनी घेतले नाही.

१९४७ मध्ये बॉम्बे आर्ट सोसायटीच्या प्रदर्शनात त्यांना पुरस्कार मिळाला. यामुळे त्यांच्याकडे लक्ष वेधले गेले.

त्यानंतर ते प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट्स ग्रुपमध्ये सहभागी झाले. एफ. एन. सोझा, एस. एच. रझा आणि के. एच. आरा हे त्यांचे सहकारी होते.

चित्रशैली

हुसेन यांची शैली साध्या आकारांवर आणि ठळक रेषांवर आधारित होती. पारंपरिक भारतीय कला आणि आधुनिक युरोपीय प्रयोग यांचा संगम त्यांच्या कामात दिसतो.

घोडा हे त्यांचे सर्वात ओळखले जाणारे चिन्ह आहे. याशिवाय गायी, हत्ती आणि स्त्रियांची आकृती त्यांनी वारंवार रंगवली.

रामायण, महाभारत आणि कर्बलाच्या कथांवरही त्यांनी मोठी चित्रश्रेणी केली. या विषयांना त्यांनी समकालीन रूप दिले.

त्यांनी चित्रपट दिग्दर्शनही केले. 'गजगामिनी' आणि 'मीना बाजार' या त्यांच्या चित्रपटांमध्ये त्यांनी आपली दृश्यभाषा वापरली.

मदर तेरेसा, इंदिरा गांधी आणि जवाहरलाल नेहरू यांची व्यक्तिचित्रेही त्यांनी काढली.

पुरस्कार आणि वारसा

१९६६ मध्ये त्यांना पद्मश्री, १९७३ मध्ये पद्मभूषण आणि १९९१ मध्ये पद्मविभूषण मिळाला. १९८६ मध्ये ते राज्यसभेवर नामनिर्देशित झाले.

त्यांच्या चित्रांच्या लिलावात मोठ्या रकमा मिळाल्या. १९९० ते २०११ या काळात ते भारतातील सर्वाधिक मोबदला मिळवणाऱ्या चित्रकारांपैकी एक मानले जात होते.

९ जून २०११ रोजी लंडनमध्ये त्यांचे निधन झाले. त्यांचे चित्रकार म्हणून केलेले काम आणि त्यांच्याबाबतीतील वाद असे दोन्ही भारतीय कलेच्या इतिहासात नोंदवले गेले आहेत.

चित्रपट आणि इतर कामे

हुसेन यांनी दोन चित्रपट दिग्दर्शित केले. या चित्रपटांतून त्यांनी आपली दृश्यभाषा मोठ्या पडद्यावर मांडली.

१९७१ मध्ये साओ पावलो द्विवार्षिक कलेच्या प्रदर्शनात त्यांना विशेष निमंत्रण मिळाले. पाब्लो पिकासो यांच्यासोबत त्यांचा उल्लेख या निमित्ताने झाला.

१९६९ मध्ये मुंबईत, १९७३ मध्ये कोलकात्यात आणि १९७८ मध्ये दिल्लीत त्यांच्या चित्रांची मोठी प्रदर्शने भरली.

१९८२ मध्ये लंडनच्या रॉयल अकॅडेमी ऑफ आर्ट्समध्ये त्यांची चित्रे दाखवण्यात आली. १९८५ मध्ये टेट गॅलरीतही त्यांच्या कामाचा समावेश होता.

त्यांनी आपल्या चित्रांसाठी स्वतःची शैली विकसित केली. त्यांच्या रेषा ठळक आणि रंग तीव्र असत.

सहकारी आणि चळवळ

१९४७ मध्ये त्यांना बॉम्बे आर्ट सोसायटीच्या प्रदर्शनात पुरस्कार मिळाला. यानंतर एफ. एन. सोझा यांनी त्यांना प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट्स ग्रुपमध्ये सहभागी होण्याचे निमंत्रण दिले.

या गटात सोझा, एस. एच. रझा, के. एच. आरा आणि इतर कलाकार होते. स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात आधुनिक भारतीय चित्रकलेला दिशा देण्याचे काम या गटाने केले.

हुसेन यांनी लोकसंस्कृतीतील विषय आधुनिक रूपात मांडले. रस्त्यावरील जीवन, चहाची दुकाने आणि सिनेमागृहे यांतील दृश्ये त्यांच्या चित्रांत आली.

त्यांनी आपल्या कलेतून महात्मा गांधी, मदर तेरेसा आणि इतर व्यक्तींची व्यक्तिचित्रेही काढली.

वादाची पार्श्वभूमी

त्यांच्या काही चित्रांवरून १९९० च्या दशकात तीव्र प्रतिक्रिया उमटल्या. धार्मिक भावना दुखावल्याचा आरोप त्यांच्यावर झाला.

१९९८ मध्ये त्यांच्या कामावर हल्ले झाले आणि त्यांच्या घराचीही हानी झाली. या घटनांमुळे त्यांचे काम थांबले.

२००६ मध्ये ते भारताबाहेर गेले. पुढील काळात ते दुबई आणि लंडन येथे राहिले.

या वादामुळे कलेच्या स्वातंत्र्याबाबत देशात मोठी चर्चा झाली. दोन्ही बाजूंनी आपली भूमिका मांडली.

शेवटची वर्षे

वयाच्या नव्वदीनंतरही ते चित्रकला करत राहिले. निधनाच्या दोन आठवडे आधीपर्यंत ते चित्र रंगवत होते.

२०१० मध्ये त्यांनी कतारचे नागरिकत्व स्वीकारले. तेथील राजघराण्यासाठी त्यांनी अरब संस्कृतीवर चित्रश्रेणी केली.

लंडनमध्ये ९ जून २०११ रोजी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनावर देशभरातून श्रद्धांजली व्यक्त झाली.

त्यांच्या चित्रांच्या किमती लिलावात मोठ्या राहिल्या. भारतीय आधुनिक कलेच्या बाजारपेठेत त्यांचे स्थान महत्त्वाचे मानले जाते.

भारताबाहेरचे काम

कतारमध्ये त्यांनी अरब संस्कृतीवर आधारित चित्रश्रेणी केली. तेथील राजघराण्याने ही कामे मागवली होती.

भारतीय संस्कृतीवरील त्यांची दुसरी श्रेणी लंडनमध्ये प्रदर्शित झाली. ती त्यांच्या निधनानंतर दाखवण्यात आली.

परदेशात राहत असूनही त्यांचे विषय भारतीयच राहिले. घोडे, ग्रामीण जीवन आणि पौराणिक कथा यांवर ते शेवटपर्यंत काम करत राहिले.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६