पाब्लो पिकासो

पाब्लो पिकासो (२५ ऑक्टोबर १८८१ – ८ एप्रिल १९७३) हा स्पॅनिश चित्रकार व शिल्पकार होता. त्याचा जन्म स्पेनमधील मालागा येथे झाला आणि त्याचे बहुतेक प्रौढ आयुष्य फ्रान्समध्ये गेले. त्याने आपल्या दीर्घ कारकिर्दीत अनेक शैली बदलल्या आणि विसाव्या शतकातील कलेवर मोठा प्रभाव टाकला. जॉर्ज ब्राक याच्यासोबत त्याने क्युबिझम या कलाप्रकाराचा पाया घातला. स्पॅनिश गृहयुद्धातील हिंसाचारावर आधारित त्याचे गर्निका हे चित्र जगभरात ओळखले जाते. त्याने चित्रकलेबरोबरच शिल्पकला, छपाई व मृद्भांड्यांतही काम केले.

माहिती

पिकासोचा जन्म २५ ऑक्टोबर १८८१ रोजी मालागा येथे झाला. त्याचे वडील होजे रुइझ ब्लास्को हे कला शिक्षक होते आणि त्यांनीच त्याला सुरुवातीचे धडे दिले. त्याने नंतर आपल्या आईचे आडनाव पिकासो स्वीकारले.

वर्ष	घटना
१८८१	मालागा येथे जन्म
१९०१-०४	निळा काळ
१९०७	ॲव्हिन्यॉंच्या तरुणी
१९१२	सिंथेटिक क्युबिझमची सुरुवात
१९३७	गर्निका
१९४९	शांततेचे कबूतर
१९७३	मूजें येथे निधन

स्पेन व प्रारंभिक जीवन

पिकासोचे बालपण बार्सिलोनामध्ये गेले आणि लहान वयातच त्याची कलात्मक प्रतिभा दिसू लागली. त्याने ला कॉरुन्या येथे कलेचे प्राथमिक शिक्षण घेतले आणि नंतर बार्सिलोना व माद्रिद येथे पुढील अभ्यास केला. पारंपरिक शिक्षणाच्या चौकटीत त्याला फार काळ राहावेसे वाटले नाही.

१९०० च्या सुमारास तो प्रथम पॅरिसला गेला आणि तेथील कलाविश्वाच्या संपर्कात आला. याच काळात त्याचा मित्र कार्लेस कासाखेमास याने आत्महत्या केली, ज्याचा त्याच्या मनावर खोल परिणाम झाला. १९०४ मध्ये तो पॅरिसमध्ये स्थायिक झाला आणि मोंतमार्त्र येथील बातो-लाव्होर या कलाकारांच्या वसाहतीत राहिला.

या काळात त्याची ओळख कवी गियॉम अपोलिनेर व कलेचे संग्राहक गर्ट्रूड स्टाइन यांच्याशी झाली. या संपर्कांमुळे त्याच्या कामाला पाठबळ मिळाले आणि त्याची प्रसिद्धी वाढू लागली.

निळा व गुलाबी काळ

१९०१ ते १९०४ या काळातील त्याच्या कामांना निळा काळ असे म्हटले जाते, कारण या चित्रांत निळ्या व नीळकट रंगांचे प्राबल्य आहे. या काळातील चित्रांत गरीबी, एकटेपणा व दुःख हे विषय प्रमुख होते. या चित्रांतील आकृत्यांची लांबट रचना ही वैशिष्ट्यपूर्ण होती.

१९०४ नंतर त्याची रंगसंगती उजळ झाली आणि या टप्प्याला गुलाबी काळ म्हणतात. या काळातील चित्रांत सर्कस कलाकार, विदूषक व कलाकार यांची चित्रे आढळतात. या बदलामुळे त्याच्या कामातील भावना अधिक सौम्य झाल्या.

या दोन्ही काळांतील चित्रे आज त्याच्या सुरुवातीच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाची कामे मानली जातात. या काळात त्याने आपली रेखाटनशैली व रंगांची जाणीव विकसित केली, जी पुढील प्रयोगांसाठी आधार ठरली.

क्युबिझम

१९०७ मध्ये पिकासोने ॲव्हिन्यॉंच्या तरुणी हे चित्र पूर्ण केले, ज्यात वस्तूंचे स्वरूप तुकड्यांत विभागून दाखवण्याचा प्रयत्न होता. या चित्राला पुढे क्युबिझमची पूर्वसूचना मानले गेले. याच वर्षी त्याची ओळख जॉर्ज ब्राकशी झाली आणि दोघांनी एकत्र प्रयोग सुरू केले.

१९१० ते १९१२ या काळातील विश्लेषणात्मक क्युबिझममध्ये वस्तूंचे स्वरूप अनेक कोनांतून एकाच पृष्ठभागावर दाखवले जात असे. या काळातील चित्रे जवळपास एकरंगी व कठीण वाटणारी होती. १९१२ नंतरच्या संश्लेषणात्मक क्युबिझममध्ये त्यांनी कागद, वर्तमानपत्राचे तुकडे व कापड चिकटवून नवे प्रयोग केले.

या प्रयोगांनी चित्रकलेतील स्वरूप व वास्तवता यांविषयीच्या पारंपरिक कल्पना बदलल्या. क्युबिझमचा प्रभाव युरोपभर पसरला आणि अनेक कलाकारांनी तो स्वीकारला. या काळात पिकासोने शिल्पकलेतही तत्सम प्रयोग केले.

गर्निका व राजकीय भूमिका

१९३६ मध्ये स्पॅनिश गृहयुद्ध सुरू झाल्यावर पिकासोने प्रजासत्ताक सरकारची बाजू घेतली. १९३७ मध्ये जर्मन व इटालियन विमानांनी बास्क प्रदेशातील गर्निका शहरावर केलेल्या हल्ल्यानंतर त्याने या घटनेवर आधारित मोठे चित्र तयार केले. हे चित्र पॅरिसमधील आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शनातील स्पॅनिश दालनासाठी काढले होते.

या चित्रात राखाडी, काळ्या व पांढऱ्या रंगांचा वापर करून युद्धाची विध्वंसकता दाखवली आहे. यात रडणारी स्त्री, मृत बालक, जखमी घोडा व दीपधारी आकृती अशी प्रतीके आहेत. हे चित्र पुढे युद्धविरोधाचे जागतिक प्रतीक बनले.

पिकासो फ्रँकोच्या विजयानंतर स्पेनला परतला नाही आणि आयुष्यभर प्रजासत्ताकाच्या बाजूने राहिला. दुसऱ्या महायुद्धानंतर त्याने शांततेच्या चळवळींना पाठिंबा दिला आणि शांततेचे कबूतर हे त्याचे रेखाटन जागतिक चिन्ह बनले. १९४४ मध्ये त्याने फ्रेंच कम्युनिस्ट पक्षाचे सदस्यत्व घेतले, ज्यावर पाश्चात्त्य देशांत टीका झाली.

शिल्पकला व विविध माध्यमे

पिकासोने केवळ चित्रकलेपुरते मर्यादित न राहता शिल्पकला, मृद्भांडे, छपाई व रंगमंचासाठी नेपथ्य अशा अनेक माध्यमांत काम केले. त्याच्या कारकिर्दीत चित्रे, आखणी, छपाई व शिल्पे मिळून वीस हजारांहून अधिक कामे तयार झाल्याचा अंदाज आहे.

१९१७ मध्ये त्याने बॅले प्रॉसिडसाठी नेपथ्य व पोशाख तयार केले आणि याच काळात त्याची ओळख नर्तकी ओल्गा खोखलोवा हिच्याशी झाली. त्यानंतरच्या काळात त्याने शास्त्रीय शैलीकडे झुकलेल्या काही रचना केल्या. पुढे पुन्हा त्याने अमूर्त व प्रयोगशील कामांकडे वळण केले.

त्याच्या मृद्भांड्यांतील कामांमध्ये रंग व आकार यांचे स्वतंत्र प्रयोग दिसतात. शिल्पकलेत त्याने धातूचे तुकडे व दैनंदिन वस्तूंचा वापर करून नवे स्वरूप घडवले. या विविधतेमुळे त्याची कारकिर्द एकाच शैलीत बांधली जाऊ शकत नाही.

उत्तरार्ध व वैयक्तिक जीवन

दुसऱ्या महायुद्धानंतर पिकासो मुख्यतः दक्षिण फ्रान्समध्ये राहिला आणि तेथे त्याने मोठ्या प्रमाणात काम केले. या काळात त्याच्या कामात पूर्वीच्या शैलींचे पुनरावलोकन व जुन्या कलाकारांच्या कामांचे संदर्भ दिसतात. वयाच्या ऐंशीनंतरही तो सक्रिय राहिला.

त्याच्या वैयक्तिक जीवनाबद्दल अनेक नोंदी आहेत आणि त्याच्या अनेक जोडीदारांशी असलेले संबंध वादाचा विषय ठरले आहेत. काही अभ्यासक त्याच्या वर्तनाकडे टीकेच्या दृष्टीने पाहतात, तर काही त्याचे कलेपासून वेगळे करून मूल्यमापन करतात. या विषयावर आजही संशोधन सुरू आहे.

पिकासोच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धात त्याची कला मोठ्या प्रमाणात विकली जाऊ लागली आणि तो आपल्या काळातील सर्वाधिक श्रीमंत कलाकारांपैकी एक बनला. त्याने स्वतःच्या व इतर कलाकारांच्या कामांचा मोठा संग्रह जमा केला. या संग्रहाचा काही भाग पुढे फ्रान्सच्या सरकारला देण्यात आला.

त्याच्या मृत्यूनंतर मुलांमध्ये वारसाहक्काबाबत वाद झाला आणि तो न्यायालयात गेला. या प्रकरणामुळे त्याच्या वैयक्तिक जीवनाबद्दलची चर्चा अधिक वाढली.

मूल्यमापन व वारसा

पिकासोच्या कामांनी विसाव्या शतकातील कलेची दिशा बदलली आणि त्याचा प्रभाव अनेक कलाकारांवर दिसतो. त्याच्या कामांचे मोठे संग्रह पॅरिसमधील पिकासो संग्रहालय व इतर अनेक संग्रहालयांत आहेत. त्याच्या कलेवरील चर्चा आजही सुरू आहे, विशेषतः त्याच्या वैयक्तिक आयुष्यातील वर्तनाबद्दल.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६