शिव

शिव हे हिंदू परंपरेत त्रिमूर्तीपैकी एक आणि संहारकर्ते देवता मानले जातात. त्यांना महादेव, महेश, शंकर, नीलकंठ आणि चंद्रमौळी अशा अनेक नावांनी ओळखले जाते. त्रिशूळ, जटाजूटातील गंगा, गळ्यातील वासुकी आणि नंदी हे त्यांचे प्रमुख चिन्ह आहेत. महाराष्ट्रात शिवाची उपासना अनेक संप्रदायांत आणि अनेक तीर्थक्षेत्रांत आढळते.

माहिती

तक्त्यातील तीन ज्योतिर्लिंगे म्हणजे भीमाशंकर, त्र्यंबकेश्वर आणि घृष्णेश्वर. या स्थळांचा उल्लेख पुराणांत ज्योतिर्लिंग म्हणून केला जातो.

स्वरूप आणि प्रतीक

शिवाची उपासना प्रामुख्याने लिंगस्वरूपात केली जाते. लिंग हे निराकार आणि अनंत अशा दोन्ही कल्पनांचे प्रतीक मानले जाते. ध्यानमूर्तीत शिवांच्या जटेतून गंगा वाहत असल्याचे, कपाळावर तिसरे नेत्र असल्याचे आणि गळ्यात वासुकी नाग असल्याचे दाखवले जाते.

समुद्रमंथनातून निघालेले हलाहल विष त्यांनी प्राशन केल्याची कथा पुराणांत आहे; त्यामुळे त्यांचा कंठ निळा झाला आणि ते नीलकंठ झाले, असे सांगितले जाते. भस्म, व्याघ्रचर्म, रुद्राक्ष आणि चंद्रकळा ही त्यांची अन्य चिन्हे आहेत.

पुराणातील उल्लेख

शिवांचा उल्लेख ऋग्वेदातील रुद्र सूक्तात आढळतो. श्वेताश्वतर उपनिषदातही रुद्राचे वर्णन केले आहे. पुराणांपैकी शिवपुराण आणि लिंगपुराण हे प्रामुख्याने शिवांच्या महात्म्याचे वर्णन करणारे ग्रंथ मानले जातात.

परंपरेनुसार शिव हे सृष्टीच्या आरंभी प्रकट झालेले आणि संहाराच्या वेळी सर्व काही आपल्यात विलीन करून घेणारे देवता आहेत. त्यांना देवांचेही देव असे म्हटले जाते, कारण देवतांनी समुद्रमंथनातील विषाच्या प्रसंगी त्यांची स्तुती केली, अशी कथा आहे.

ज्योतिर्लिंगे आणि प्रमुख मंदिरे

पुराणांनुसार बारा ज्योतिर्लिंगे आहेत. त्यांपैकी सोमनाथ (गुजरात), मल्लिकार्जुन (आंध्र प्रदेश), महाकाल (उज्जैन), ॐकारेश्वर, केदारनाथ, भीमाशंकर, काशी विश्वेश्वर, त्र्यंबकेश्वर, रामेश्वरम, घृष्णेश्वर, वैद्यनाथ आणि नागेश्वर ही स्थळे मानली जातात.

भीमाशंकर हे पुणे जिल्ह्यातील सह्याद्री पर्वतरांगेत आहे. त्र्यंबकेश्वर हे नाशिक जिल्ह्यात गोदावरी नदीच्या उगमाजवळ आहे. घृष्णेश्वर हे वेरूळ येथील लेण्यांजवळचे स्थळ आहे. या तीनही स्थळांना महाराष्ट्रात विशेष महत्त्व आहे.

महाराष्ट्रातील शिवस्थाने

महाराष्ट्रात शिवाची उपासना नाथपंथ, लिंगायत आणि स्मार्त परंपरांमध्ये दिसते. गोदावरीच्या उगमस्थानी असलेले त्र्यंबकेश्वर हे महाराष्ट्रातील सर्वांत प्रमुख शिवक्षेत्र मानले जाते. तेथे कुशावर्त, गंगाद्वार आणि गोदावरीचे उगमस्थान अशी तीर्थे आहेत.

सह्याद्रीतील अनेक गडांच्या माथ्यावर शिवमंदिरे आहेत. अनेक गावांत ग्रामदैवत म्हणून शिवलिंगाची पूजा केली जाते. शिवाजी महाराजांच्या काळातही शिवमंदिरांची देखभाल केल्याचे उल्लेख इतिहासात आढळतात.

उत्सव आणि परंपरा

महाशिवरात्री हा शिवाचा सर्वांत प्रमुख सण मानला जातो. फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशीला हा उत्सव साजरा केला जातो. भक्त रात्रभर उपासना करतात, उपवास करतात आणि शिवलिंगाला अभिषेक करतात.

श्रावण महिन्यातील सोमवार हे शिवाच्या उपासनेसाठी विशेष मानले जातात. प्रदोष व्रत आणि मासिक शिवरात्री हेही व्रत म्हणून पाळले जातात. सोमवारी बेलपत्र, धोत्रा आणि दूध अर्पण करण्याची प्रथा आहे.

उपासना पद्धत

शिवउपासनेत अभिषेकाला विशेष स्थान आहे. पाणी, दूध, दही, तूप आणि मध यांनी लिंगाला अभिषेक करून रुद्राभिषेक केला जातो. ॐ नमः शिवाय हा मंत्र भक्त मोठ्या प्रमाणात जपतात.

रुद्राष्टक, शिवसहस्रनाम आणि रुद्र सूक्ताचे पठण पारंपरिक उपासनेचा भाग आहे. अनेक भक्त रुद्राक्ष धारण करतात आणि त्रिपुंड्र लावतात. संन्यासी परंपरेतही शिव हे आदिगुरू मानले जातात.

महाराष्ट्रात नाथपंथाच्या परंपरेत शिव हे आदिगुरू मानले जातात. अनेक गावांतील शिवमंदिरांत श्रावणात विशेष अभिषेक केला जातो. भक्त शिवाला बेलपत्र, धोत्रा आणि नारळ अर्पण करतात. काही ठिकाणी पाण्याच्या स्रोताजवळ शिवलिंगाची स्थापना केलेली आढळते. त्र्यंबकेश्वर येथे सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या परंपरेचाही उल्लेख होतो.

संदर्भ

1. शिव — मराठी विकिपीडिया
2. Shiva — Wikipedia
3. त्र्यंबकेश्वर — मराठी विकिपीडिया
4. Maha Shivaratri — Wikipedia

शेवटचे संपादन: ८ नोव्हेंबर २०२६