दुबई

दुबई हे संयुक्त अरब अमिरातीतील सात अमिरातींपैकी एक आहे आणि देशातील सर्वात मोठे शहर आहे. हे शहर अरबी आखाताच्या दक्षिण-पूर्व किनाऱ्यावर वसलेले आहे. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धापर्यंत दुबई हे मोत्यांच्या व्यापारावर व मासेमारीवर अवलंबून असलेले छोटे बंदरनगर होते. १९६० च्या दशकात तेलाचा शोध लागल्यानंतर विकासाला वेग आला, पण शहराने आपली अर्थव्यवस्था केवळ तेलावर अवलंबून ठेवली नाही. व्यापार, पुनर्निर्यात, वाहतूक, पर्यटन व वित्तीय सेवा यांना प्राधान्य देऊन दुबईने प्रादेशिक व्यापारी केंद्राचे स्थान मिळवले. १९७१ मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीची स्थापना झाल्यावर दुबई तिचा भाग बनले. आज येथे जगातील सर्वात उंच इमारत उभी आहे आणि शहर आंतरराष्ट्रीय पर्यटनाचे प्रमुख केंद्र आहे. या लेखात शहराचा इतिहास, अर्थव्यवस्था, पायाभूत सुविधा व पर्यटन यांचा आढावा घेतला आहे.

माहिती

दुबई अमिरातीचे क्षेत्रफळ सुमारे ४,११४ चौरस किलोमीटर असून ती संयुक्त अरब अमिरातीतील दुसरी सर्वात मोठी अमिरात आहे. अमिरातीची किनारपट्टी सुमारे ७२ किलोमीटर लांब आहे. २०२४ च्या अखेरीस अमिरातीची लोकसंख्या सुमारे ४२ लाख होती असे अधिकृत आकडे सांगतात; मात्र काही स्रोत कमी आकडे देतात, कारण हंगामी कामगार व पर्यटकांची गणना वेगळ्या पद्धतीने होते. लोकसंख्येतील बहुसंख्य भाग परदेशी रहिवासी आहे. हवामान उष्ण वार्षिक वाढीचे असून उन्हाळ्यात तापमान अत्यंत उच्च असते आणि पाऊस अत्यंत कमी पडतो. अमिरातीचे प्रशासन स्थानिक शासकाकडे असते आणि तेथे काही प्रमाणात निवडून आलेली प्रतिनिधी संस्थाही कार्यरत आहे.

अमिरातीचा मोठा भाग वाळवंटी असून शहरी विकास मुख्यतः किनाऱ्यालगतच झाला आहे. दुबई क्रीक हा समुद्रातील नैसर्गिक आखात असून तो शहराच्या मध्यभागाला दोन भागांत विभागतो. पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा मुख्यतः समुद्रजलाचे गोडे करून केला जातो आणि अन्नधान्याची आयात मोठ्या प्रमाणात होते. उन्हाळ्यात तापमान अत्यंत उच्च असल्याने इमारती, वाहने व सार्वजनिक जागा यांमध्ये शीतकरणाची व्यवस्था सर्वत्र आढळते.

तेलापूर्वीचा व्यापार

तेलाचा शोध लागण्यापूर्वी दुबईची अर्थव्यवस्था मोती गोळा करणे, मासेमारी, जहाजबांधणी व पुनर्निर्यातीवर आधारित होती. दुबई क्रीक हे नैसर्गिक बंदर असल्याने भारत, इराण व आफ्रिकेच्या किनाऱ्यांशी व्यापाराचे जुने संबंध होते. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस व्यापारी कुटुंबांनी येथे वस्ती वाढवली आणि सोन्याच्या पुनर्निर्यातीचे केंद्र विकसित झाले. मोत्यांच्या व्यापाराला जागतिक मंदीचा मोठा फटका बसल्यावर स्थानिक व्यापाऱ्यांनी इतर क्षेत्रांकडे वळले. या काळातील व्यापारी परंपरा पुढे शहराच्या मुक्त व्यापार धोरणाचा पाया ठरली. १९५० च्या दशकात क्रीकच्या खोली वाढवण्यात आल्याने मोठी जहाजे शहरापर्यंत येऊ लागली.

अमिरात व तेल

१९७१ मध्ये ब्रिटिश संरक्षण संपल्यानंतर सात अमिरातींनी मिळून संयुक्त अरब अमिरातीची स्थापना केली. दुबईने या संघराज्यात सहभाग घेतला आणि त्याच्या आर्थिक धोरणांना प्रादेशिक महत्त्व मिळाले. दुबईमध्ये १९६० च्या दशकाच्या मध्यात तेलाचा शोध लागला आणि उत्पादन सुरू झाले. तेलातून मिळालेला महसूल पायाभूत सुविधांसाठी वापरण्यात आला. मात्र अमिरातीतील तेलसाठा इतर काही आखाती देशांच्या तुलनेत मर्यादित असल्याने नेतृत्वाने विविधीकरणाचे धोरण स्वीकारले. त्यामुळे व्यापार, वाहतूक व सेवा क्षेत्रांना प्राधान्य देण्यात आले. या दीर्घकालीन दृष्टिकोनामुळे तेलाच्या किमतीतील चढउतारांचा शहरावर होणारा परिणाम मर्यादित राहिला.

बंदर व मुक्त व्यापार क्षेत्र

दुबईच्या आर्थिक यशाचा मोठा भाग त्याच्या बंदर व मुक्त व्यापार क्षेत्र धोरणावर आहे. १९७२ मध्ये रशीद बंदर आणि १९७९ मध्ये जेबेल अली हे मोठे बंदर सुरू झाले. जेबेल अलीजवळ मुक्त व्यापार क्षेत्र उभारण्यात आले, जिथे परकीय कंपन्यांना मालमत्तेची पूर्ण मालकी व करात सवलती मिळाल्या. या सोयींमुळे अनेक आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांनी येथे प्रादेशिक वितरण केंद्रे उभारली. बंदर व विमानतळ यांच्या जोडणीमुळे युरोप, आशिया व आफ्रिका यांना जोडणारा व्यापारी मार्ग विकसित झाला. पुनर्निर्यातीच्या या व्यवस्थेमुळे दुबई प्रादेशिक वितरण केंद्र बनले. त्यानंतर अनेक विशेष क्षेत्रे — माध्यमे, तंत्रज्ञान व वित्त यांसाठी स्वतंत्र — उभारली गेली.

या क्षेत्रांमध्ये नोंदणीकृत कंपन्यांची संख्या हजारांवर आहे आणि त्यांतील बहुसंख्य परकीय कंपन्यांची प्रादेशिक कार्यालये आहेत. माल जेव्हा या क्षेत्रात येतो तेव्हा सीमाशुल्काची प्रक्रिया सुलभ होते आणि पुनर्निर्यातीच्या वेळी तो पुन्हा तपासला जात नाही. यामुळे कंपन्यांना माल साठवणे, पॅकिंग करणे व पुन्हा पाठवणे सोपे जाते. याच धोरणामुळे दुबई आखाती प्रदेशातील मोठे पुनर्निर्याती केंद्र बनले आणि त्यावर आधारित वाहतूक, विमा व बँकिंग सेवा वाढल्या.

गगनचुंबी इमारती

दुबईच्या दृश्यरचनेत उंच इमारतींचे प्राबल्य आहे. बुर्ज खलिफा ही जगातील सर्वात उंच इमारत असून तिची उंची सुमारे ८२८ मीटर आणि मजल्यांची संख्या १६३ आहे. ती २०१० मध्ये वापरात आली आणि तेव्हापासून तिने अनेक उंचीचे विक्रम कायम ठेवले आहेत. शहरातील इतरही अनेक उंच निवासी व व्यावसायिक इमारती आहेत. कृत्रिम बेटांवरील बांधकामे व किनाऱ्यावरील नवीन वसाहती यांमुळे शहराचा विस्तार समुद्राकडे झाला आहे. उंच इमारतींच्या बांधकामासाठी वाळू, काँक्रीट व शीतकरण यंत्रणेची मोठी गरज असते, त्यामुळे ऊर्जेचा वापर वाढतो. हवामानातील उष्णतेमुळे इमारतींच्या रचनेत विशेष उपाययोजना करावी लागतात.

पर्यटन व वाहतूक

दुबई हे आंतरराष्ट्रीय पर्यटनाचे प्रमुख केंद्र आहे. २०२४ मध्ये सुमारे १.८७ कोटी परदेशी पर्यटकांनी अमिरातीला भेट दिली असे अधिकृत आकडे सांगतात. खरेदी केंद्रे, उंच इमारतींवरील निरीक्षण स्तर, वाळवंट सफरी, क्रीककाठावरील जुना बाजार व किनारपट्टी ही प्रमुख आकर्षणे आहेत. दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ प्रवासी संख्येच्या दृष्टीने जगातील सर्वाधिक वर्दळीच्या विमानतळांपैकी एक मानला जाते आणि तेथील विमान कंपनी अनेक खंडांना सेवा देते. शहरात २००९ मध्ये भूमिगत रेल्वे सुरू झाली आणि तिचा विस्तार सुरू आहे. रस्तेवाहतूक हा मुख्य प्रवासमार्ग असून उन्हाळ्यात तो अधिक ताणाचा ठरतो.

अमिरातीच्या अर्थव्यवस्थेत व्यापार, वाहतूक, वित्त व पर्यटन यांचा मोठा वाटा आहे आणि तेलाचा हिस्सा कालांतराने घटला आहे. शहरातील मुक्त व्यापार क्षेत्रे व विशेष आर्थिक क्षेत्रे यांमुळे परकीय गुंतवणूक आकर्षित झाली आहे. बांधकाम व मालमत्ता क्षेत्र हेही मोठे क्षेत्र असून त्यावर अनेक रोजगार अवलंबून आहेत.

संदर्भ

1. दुबई — अधिकृत माहिती पृष्ठ
2. ब्रिटॅनिका — दुबई
3. बुर्ज खलिफा — अधिकृत संकेतस्थळ
4. संयुक्त अरब अमिराती सरकार

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६