इटली

इटली हा दक्षिण युरोपातील एक प्रमुख देश आहे आणि जागतिक इतिहासावर सर्वाधिक प्रभाव टाकणाऱ्या देशांपैकी एक मानला जातो. देशाचे क्षेत्रफळ सुमारे ३,०१,००० चौरस किलोमीटर असून बहुतांश भूभाग भूमध्य समुद्रात उत्तरेकडे पसरलेल्या बुटासारख्या द्वीपकल्पावर आहे. इटलीची राजधानी रोम असून लोकसंख्या सुमारे ५.९ कोटी आहे. देशाचे चलन युरो असून अधिकृत भाषा इटालियन आहे. रोमन साम्राज्याचे केंद्र आणि पुनर्जागरणाचे उगमस्थान अशी दुहेरी ओळख या देशाला आहे. कला, स्थापत्यकला, संगीत आणि पाककला या क्षेत्रांत इटलीचा वारसा अपार मानला जातो. जगातील सर्वाधिक युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे असलेल्या देशांमध्ये इटलीची गणना होते.

माहिती

इटली हे संसदीय प्रजासत्ताक आहे. राष्ट्राध्यक्ष हे औपचारिक प्रमुख असतात, तर प्रत्यक्ष कारभार पंतप्रधान व मंत्रिमंडळ चालवते. संसदेत प्रतिनिधीगृह व सिनेट अशी दोन समान अधिकार असलेली सभागृहं आहेत. देश वीस प्रदेशांमध्ये विभागलेला असून काही प्रदेशांना विशेष स्वायत्तता मिळाली आहे. २ जून १९४६ च्या जनमत चाचणीत राजतंत्राचा अंत होऊन प्रजासत्ताक व्यवस्था स्वीकारली गेली. देश युरोपीय संघाचा संस्थापक सदस्य असून आर्थिकदृष्ट्या विकसित देशांच्या गटात त्याचा समावेश होतो.

बाब	तपशील
राजधानी	रोम
अधिकृत भाषा	इटालियन
चलन	युरो
क्षेत्रफळ	सुमारे ३,०१,००० चौरस किमी
लोकसंख्या	सुमारे ५.९ कोटी
प्रदेशांची संख्या	२०
सर्वोच्च शिखर	माँते बियांको (४,८१० मीटर)

इटलीच्या उत्तरेस आल्प्स पर्वतरांगा असून तेथे देशाची सर्वोच्च शिखरे आहेत. पर्वताच्या पायथ्याशी पो नदीचे विस्तीर्ण मैदान आहे आणि ते देशाचे सर्वात सुपीक व औद्योगिकदृष्ट्या विकसित भागांपैकी एक आहे. द्वीपकल्पाच्या मध्यभागातून अपेनाइन पर्वतरांगा उत्तरेकडून दक्षिणेकडे धावते. सिसिली आणि सार्दिनिया ही दोन मोठी बेटे देशाचा भाग आहेत. हवामान भूमध्य समुद्रीय असून उन्हाळे कोरडी व उष्ण तर हिवाळे सौम्य असतात; उत्तरेकडे थंडी अधिक जाणवते. देशात ज्वालामुखी असून त्यांपैकी काही सक्रिय आहेत आणि त्यामुळे भूकंपाचाही धोका असतो.

रोमन साम्राज्य

इटलीतील संस्कृतीचा प्रभाव रोम शहराच्या उदयापासून मोठ्या प्रमाणात वाढला. रोमने प्रजासत्ताक व्यवस्थेतून साम्राज्याकडे वाटचाल केली आणि भूमध्य समुद्राच्या आसपासच्या मोठ्या प्रदेशावर अधिकार मिळवला. रोमन कायद्याची परंपरा, प्रशासनाची रचना आणि नगररचना यांचा पुढील शतकांतील युरोपीय समाजावर दीर्घकाळ प्रभाव राहिला. रस्ते, जलवाहिन्या आणि सार्वजनिक स्नानगृहे यांसारख्या पायाभूत रचना आजही अनेक ठिकाणी उरलेल्या आहेत. साहित्य, इतिहासलेखन आणि स्थापत्यकलेतील योगदानामुळे रोमन परंपरा पाश्चात्त्य शिक्षणाचा आधार बनली. साम्राज्याच्या विभाजनानंतर पश्चिम भागातील सत्ता कमकुवत झाली आणि अनेक लहान राज्ये उदयास आली.

पुनर्जागरण

१४ व्या शतकापासून मध्य इटलीतील शहरांमध्ये कला व विचारांचे नवे युग सुरू झाले आणि त्याला पुनर्जागरण असे म्हणतात. फ्लोरेन्स, व्हेनिस, मिलान आणि रोम येथे कलाकार, शास्त्रज्ञ व विचारवंत यांना आश्रय मिळाला. चित्रकलेत मानवी शरीराचे वास्तववादी चित्रण, दृश्यात्मक दृष्टिकोनाचा वापर आणि नव्या तंत्रांचा शोध या काळात झाला. स्थापत्यकलेत प्राचीन रोमन पद्धतींचा पुनर्उपयोग करून भव्य इमारती व देऊळे बांधली गेली. विज्ञान, अंगरचनाशास्त्र आणि अभियांत्रिकी या क्षेत्रांतही महत्त्वाचे संशोधन झाले आणि त्याचा युरोपभर प्रसार झाला. छपाईच्या तंत्रज्ञानाच्या प्रसारामुळे या कल्पना वेगाने पोहोचल्या.

एकत्रीकरण

१९ व्या शतकापर्यंत इटली अनेक स्वतंत्र राज्ये व परकीय अधिपत्याखालील प्रदेश अशा विभागलेला होता. एकत्रीकरणाच्या चळवळीला सांस्कृतिक व भाषिक ओळखीचा आधार मिळाला आणि अनेक विचारवंतांनी एका राष्ट्राची कल्पना मांडली. १८६१ मध्ये इटलीचे राज्य घोषित झाले आणि हळूहळू इतर प्रदेश त्यात सामील झाले. १८७० मध्ये रोम शहर राज्यात विलीन झाले आणि ते राजधानी बनले. या प्रक्रियेत प्रादेशिक फरक व स्थानिक ओळखींचे प्रश्न टिकून राहिले आणि ते आजही राजकारणात जाणवतात. दुसऱ्या महायुद्धानंतर राजतंत्राचा अंत होऊन प्रजासत्ताकाची स्थापना झाली आणि देशाने युरोपीय एकत्रीकरणात सक्रिय सहभाग घेतला.

अर्थव्यवस्था

इटलीची अर्थव्यवस्था उत्पादन, सेवा, पर्यटन आणि शेती यांचे मिश्रण आहे. उत्तरेकडील भागात यंत्रसामग्री, मोटार वाहने, रसायने आणि फॅशन उद्योग मोठ्या प्रमाणात विकसित आहेत. लहान व मध्यम आकाराच्या कुटुंबीय कंपन्यांचे जाळे अर्थव्यवस्थेचा कणा मानले जाते आणि ते विशिष्ट उत्पादनांत जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मक असतात. द्राक्षारस, चीज, जैतुनाचे तेल आणि खाद्यपदार्थांची निर्यात महत्त्वाची आहे. दक्षिणेकडील भाग औद्योगिकदृष्ट्या तुलनेने मागे असल्याने प्रादेशिक असमानता हा दीर्घकालीन मुद्दा आहे. सार्वजनिक कर्जाचे प्रमाण मोठे असून ते आर्थिक धोरणावर मर्यादा घालते.

कला व वास्तुकला

इटलीतील कलाकारांनी चित्रकला, शिल्पकला आणि स्थापत्यकलेत असे योगदान दिले आहे जे आजही जगभरातील अभ्यासक्रमांत शिकवले जाते. पुनर्जागरणातील चित्रकार व शिल्पकार यांची कलाकृतींची दालने आजही मोठ्या संख्येने पर्यटकांना आकर्षित करतात. रोम, फ्लोरेन्स आणि व्हेनिस येथील संग्रहालये व देऊळे यांत उच्च दर्जाचे कलासंग्रह आहेत. शास्त्रीय संगीताच्या क्षेत्रात ऑपेराची परंपरा विशेष प्रबळ राहिली आणि अनेक प्रसिद्ध रंगमंच आजही सक्रिय आहेत. साहित्यातील महाकाव्यांनी इटालियन भाषेच्या विकासात मोठा वाटा उचला. आधुनिक काळातील चित्रपट व फॅशन उद्योगांनीही देशाच्या सांस्कृतिक प्रभावाला नवी दिशा दिली आहे.

पर्यटन

पर्यटन हे इटलीच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचे क्षेत्र आहे आणि दरवर्षी मोठ्या संख्येने परदेशी पर्यटक देशात येतात. ऐतिहासिक शहरे, संग्रहालये, किनारपट्टी आणि पर्वतीय भाग ही प्रमुख आकर्षणे आहेत. कला नगरींमधील भरलेल्या पर्यटनामुळे शहरांनी भेटींचे नियोजन व तिकिटांची मर्यादा ठेवण्यास सुरुवात केली आहे. खाद्यपर्यटन व द्राक्षारस उत्पादक भागांतील भेटी यांना वाढती मागणी आहे. पर्यटनातून हॉटेल, वाहतूक व हस्तकला या क्षेत्रांत मोठ्या प्रमाणात रोजगार निर्माण होतात.

आव्हाने

इटलीसमोरील सर्वात मोठे आव्हान उत्तर व दक्षिण भागांतील विकासातील दरी दूर करणे हे आहे. जन्मदर घटत असल्याने लोकसंख्या वयस्कर होत आहे आणि तरुण व उच्चशिक्षित नागरिक उत्तम संधींसाठी परदेशात जात आहेत. सार्वजनिक कर्जाचे मोठे प्रमाण आणि करप्रणालीतील गुंतागुंत यांमुळे सुधारणांचा वेग मर्यादित राहतो. हवामान बदलामुळे किनारपट्टीवरील शहरे व शेतीवर होणाऱ्या परिणामांची चिंता व्यक्त केली जाते. या सर्वांसाठी प्रशासकीय सुधारणा व गुंतवणुकीची सातत्याने गरज मानली जाते.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६