भूमध्य समुद्र

भूमध्य समुद्र हा युरोप, आफ्रिका आणि आशिया या तीन खंडांमधील अंतर्देशीय समुद्र आहे. त्याचे पृष्ठभाग क्षेत्रफळ सुमारे २५ लाख चौरस किलोमीटर असून ते जागतिक महासागरी पृष्ठभागाच्या सुमारे ०.७ टक्के भाग व्यापते. समुद्राची पश्चिम-पूर्व लांबी जिब्राल्टरच्या सामुद्रधुनीपासून तुर्कस्तानच्या किनाऱ्यापर्यंत सुमारे ४,००० किलोमीटर आहे. सरासरी खोली सुमारे १,५०० मीटर असून सर्वात खोल बिंदू आयोनियन समुद्रातील कॅलिप्सो खोऱ्यात आहे; तेथील खोली सुमारे ५,१०९ मीटर नोंदली गेली आहे, तर काही स्रोतांमध्ये ५,२६७ मीटरचा उल्लेख आढळतो. या समुद्राच्या किनाऱ्याला वीसहून अधिक देश लागतात आणि त्यात ३,३०० हून अधिक बेटे आहेत. प्राचीन काळापासून हा समुद्र व्यापार, संस्कृती आणि स्थलांतराचा मध्यवर्ती मार्ग राहिला आहे.

माहिती

भूमध्य समुद्राला पंधराहून अधिक उपसमुद्र आहेत; त्यांत एजियन, एड्रियाटिक, टायरेनियन आणि मार्मारा यांचा समावेश होतो. समुद्राचे पश्चिम व पूर्व असे दोन मुख्य भाग केले जातात. सिसिली व ट्युनिशिया यांमधील उथळ भाग हे विभाजक मानले जाते.

समुद्रातील पाण्याचे प्रमाण सुमारे ३७.५ लाख घन किलोमीटर इतके आहे. पाण्याचा उलथापालथ होण्याचा कालावधी सुमारे ८० ते १०० वर्षे इतका मोजला जातो. नाईल, रोन, पो आणि एब्रो या नद्या समुद्रात मिळतात, परंतु त्यांचे एकूण पाणी बाष्पीभवनाच्या तुलनेत कमी आहे.

भौगोलिक स्थान

समुद्राच्या पश्चिमेस जिब्राल्टरची सामुद्रधुनी आहे आणि ती अटलांटिक महासागराशी जोडणारा एकमेव नैसर्गिक मार्ग आहे. या सामुद्रधुनीची रुंदी सर्वात अरुंद ठिकाणी सुमारे १४ किलोमीटर आहे. पूर्वेस डार्डनेल्स व बोस्फोरस या सामुद्रधुनींमार्फत काळ्या समुद्राशी संबंध येतो.

दक्षिणेस स्वेज कालव्यामुळे लाल समुद्राशी थेट जलमार्ग तयार झाला आहे. या कालव्यामुळे युरोप व आशिया यांतील जलवाहतूक मोठ्या प्रमाणात सुलभ झाली. समुद्राची एकूण किनारपट्टी सुमारे ४६,००० किलोमीटर लांब असल्याचे मोजले जाते.

प्राचीन व्यापार

भूमध्य समुद्राच्या किनाऱ्यावर जगातील काही प्राचीन संस्कृती विकसित झाल्या. फोनिशियन, ग्रीक, रोमन आणि कार्थेजियन यांसारख्या संस्कृतींनी जलवाहतुकीवर आधारित व्यापारजाळे उभारले. या मार्गांवरून तेल, मद्य, धान्य, धातू आणि कापड यांची देवघेव होत असे.

व्यापारामुळे केवळ वस्तूंच नाही, तर भाषा, लिपी आणि कला यांचीही देवघेव झाली. अलेक्झांड्रिया आणि कार्थेज ही बंदरे ज्ञानाची केंद्रे बनली. मध्ययुगात व्हेनिस व जेनोआ या नगरांनी या व्यापारावर वर्चस्व प्रस्थापित केले.

सागरी जीवन

भूमध्य समुद्रातील जैवविविधता समृद्ध असली, तरी प्रजातींची संख्या महासागरांच्या तुलनेत कमी आहे. समुद्रात सील, कासव, अनेक प्रकारचे मासे आणि स्पंज आढळतात. पोसिडोनिया या समुद्री वनस्पतीची कुरणे तळाजवळ मोठे क्षेत्र व्यापतात आणि ती अनेक प्रजातींना आसरा देतात.

सध्याच्या काळात परदेशी प्रजातींचा प्रसार ही मोठी समस्या बनली आहे. स्वेज कालवा व जहाजांच्या गिट्टीच्या पाण्यामार्फत येणाऱ्या प्रजाती स्थानिक परिसंस्थेशी स्पर्धा करतात. यामुळे काही भागांत मूळ प्रजातींची संख्या घटली आहे.

पर्यावरणीय दबाव

भूमध्य समुद्रावर पर्यटन, मासेमारी, वाहतूक आणि शहरीकरण यांचा मोठा दबाव आहे. किनाऱ्यावरील शहरांमधील सांडपाणी व औद्योगिक प्रवाहामुळे प्रदूषण वाढते. प्लास्टिक कचरा हा या समुद्रातील गंभीर प्रश्न बनला आहे.

पाण्याचे तापमान वाढत असल्याने काही प्रजातींचे स्थलांतर होत आहे. आर्द्र प्रदेश व किनाऱ्यावरील वाळूच्या टेकड्यांचे क्षेत्र बांधकामामुळे घटत आहे. उन्हाळ्यात उष्णतेच्या लाटा वाढल्याने समुद्री जीवांवर ताण येतो.

किनारी देश आणि बंदरे

भूमध्य समुद्राच्या किनाऱ्याला युरोप, आशिया व आफ्रिका खंडांतील वीसहून अधिक देश लागतात. स्पेन, फ्रान्स, इटली, ग्रीस, तुर्कस्तान, इजिप्त, लिबिया, ट्युनिशिया, अल्जीरिया आणि मोरोक्को हे त्यांपैकी प्रमुख आहेत. लहान देशांमध्ये माल्टा, मोनॅको व सायप्रस यांचा समावेश होतो.

बार्सेलोना, मार्से, जेनोआ, नेपल्स, पिरेयस, इस्तंबूल, अलेक्झांड्रिया व त्रिएस्ते ही येथील महत्त्वाची बंदरे आहेत. या बंदरांमधून मालवाहतूक व प्रवासी वाहतूक मोठ्या प्रमाणात होते. अनेक बंदरे प्राचीन काळापासून सुरू असून त्यांचे स्थान आजही सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे.

किनाऱ्यावरील शहरांमध्ये लोकसंख्या घनता जास्त आहे आणि पर्यटन हा मुख्य उद्योग आहे. उन्हाळ्यात किनाऱ्यावरील लोकसंख्या अनेक पटींनी वाढते. यामुळे पाणीपुरवठा, कचरा व्यवस्थापन व वाहतूक यांवर मोठा ताण येतो.

मेसिनियन संकट

भूगर्भशास्त्रीय पुराव्यांनुसार सुमारे ५९ लाख वर्षांपूर्वी भूमध्य समुद्राचा अटलांटिकशी संबंध तुटला. त्यानंतर सुमारे सहा लाख वर्षे हा समुद्र अंशतः किंवा पूर्णपणे सुकलेल्या अवस्थेत होता. या घटनेला मेसिनियन क्षारता संकट असे म्हणतात.

पुढे सुमारे ५३ लाख वर्षांपूर्वी जिब्राल्टरच्या भागातून अटलांटिकचे पाणी मोठ्या प्रमाणात शिरले आणि समुद्र पुन्हा भरला. या घटनेचा ठसा तळातील गाळाच्या जाड थरांमध्ये आढळतो. या संकटामुळे या भागातील वनस्पती व प्राण्यांची रचना मोठ्या प्रमाणात बदलली.

हवामान

भूमध्य समुद्राच्या किनाऱ्यावर भूमध्य हवामान आढळते; त्यात उबदार, कोरडा उन्हाळा आणि सौम्य, पावसाळी हिवाळा यांचा समावेश होतो. हिवाळ्यातील पाऊस या प्रदेशातील शेतीसाठी महत्त्वाचा असतो.

उन्हाळ्यात तापमान ३० अंश सेल्सियसच्या वर जाते आणि बाष्पीभवन वाढते. दक्षिणेकडील किनाऱ्यावर उष्ण व कोरडे वारे वाहतात. या हवामानामुळे जैतून, द्राक्ष व लिंबू यांची लागवड येथे पारंपरिकपणे केली जाते.

किनाऱ्यावरील देशांमध्ये मासेमारी व पर्यटन यांवरून स्पर्धा असली, तरी समुद्राच्या संवर्धनासाठी प्रादेशिक सहकार्याची परंपरा आहे. बार्सेलोना करार व इतर आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थांद्वारे प्रदूषण कमी करण्याचे लक्ष्य ठरवले जाते.

संवर्धन

भूमध्य समुद्राच्या संरक्षणासाठी आंतरराष्ट्रीय करार व स्थानिक उपक्रम राबवले जात आहेत. सागरी संरक्षित क्षेत्रे वाढवणे, मासेमारीवर मर्यादा घालणे आणि किनाऱ्यावरील बांधकाम नियंत्रित करणे हे प्रमुख उपाय आहेत.

जहाजांमधून होणारे प्रदूषण कमी करण्यासाठी विशेष क्षेत्र घोषित करण्यात आले आहे. अनेक देशांनी प्लास्टिकच्या वापरावर मर्यादा घातल्या आहेत. पर्यटनाचे शाश्वत स्वरूप राखण्यासाठी किनाऱ्यावरील वाहतूक व कचरा व्यवस्थापनावर भर दिला जात आहे.

आंतरराष्ट्रीय सहकार्य

भूमध्य समुद्राच्या व्यवस्थापनासाठी अनेक प्रादेशिक संस्था कार्यरत आहेत. या संस्था प्रदूषण नियंत्रण, मासेमारीचे नियम आणि संरक्षित क्षेत्रांची देखरेख यांवर काम करतात. सदस्य देशांनी ठराविक लक्ष्ये स्वीकारली असली, तरी अंमलबजावणीत देशांमध्ये फरक दिसतो.

समुद्राच्या पूर्व भागात तेलवाहतूक वाढल्याने अपघातांचा धोका वाढला आहे. अपघाताच्या वेळी त्वरित मदत पोहोचवण्यासाठी किनाऱ्यावरील देशांमध्ये सहकार्य आवश्यक मानले जाते.

संदर्भ

1. एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका — भूमध्य समुद्र
2. यूएनईपी — भूमध्य कृती योजना
3. ओशिआना युरोप — भूमध्य खोल समुद्र
4. युनेस्को — सागरी वारसा

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६