रोम

रोम हे इटलीचे राजधानीचे शहर आणि देशातील सर्वात मोठी नगरपालिका आहे. हे शहर इटलीच्या मध्य-पश्चिम भागात, तिबेर नदीच्या काठांवर वसलेले आहे. पौराणिक परंपरेनुसार रोमची स्थापना इ.स.पू. ७५३ मध्ये झाली असे मानले जाते आणि पुरातत्त्वीय पुरावे इसवी सनापूर्व आठव्या शतकातील वसाहतीचे अस्तित्व दाखवतात. येथूनच रोमन प्रजासत्ताक व नंतर रोमन साम्राज्याचा विस्तार झाला आणि युरोपीय कायदा, भाषा व नगररचनेवर दूरगामी प्रभाव पडला. साम्राज्याच्या पतनानंतर शहराचे महत्त्व घटले, पण पुनर्जागरण काळात ते पुन्हा कलेचे व धार्मिक केंद्र बनले. १८७१ मध्ये इटलीचे एकीकरण झाल्यावर रोम देशाची राजधानी बनले. आज रोम हे जागतिक पर्यटनाचे प्रमुख केंद्र आहे. या लेखात शहराचा इतिहास, वास्तुवारसा, प्रशासन व अर्थव्यवस्था यांचा आढावा घेतला आहे.

माहिती

रोम नगरपालिकेचे क्षेत्रफळ सुमारे १,२८७ चौरस किलोमीटर आहे आणि ते इटलीमधील सर्वात मोठे नगरपालिका क्षेत्र आहे. २०२४ च्या सुरुवातीच्या अधिकृत आकडेवारीनुसार शहराची लोकसंख्या सुमारे २७.५ लाख होती. रोम महानगर क्षेत्राची लोकसंख्या मात्र सुमारे ४२ लाख आहे. शहराचे हवामान भूमध्यसागरीय असून उन्हाळा उष्ण व कोरडा तर हिवाळा सौम्य व पावसाळी असतो. रोम सात टेकड्यांवर वसलेले आहे आणि तिबेर नदी शहराच्या मध्यभागातून वाहते. शहराचे प्रशासन महापौर व नगर परिषद चालवतात आणि प्रशासकीयदृष्ट्या ते अनेक मंडळांमध्ये विभागलेले आहे. रोमच्या ऐतिहासिक केंद्राचा मोठा भाग जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित झाला आहे.

प्राचीन रोम

प्राचीन रोमची सुरुवात एका लहान वसाहतीपासून झाली आणि काही शतकांत ते भूमध्यसागरीय प्रदेशातील सर्वात मोठ्या साम्राज्याचे केंद्र बनले. इसवी सनापूर्व तिसऱ्या शतकापासून शहरात मोठ्या सार्वजनिक इमारती, मंदिरे, स्नानगृहे व रस्ते उभारले गेले. कोलोसियम हे सुमारे इ.स. ८० मध्ये पूर्ण झालेले प्रचंड क्रीडांगण असून तेथे सुमारे ५०,००० प्रेक्षक बसू शकत होते असे अभ्यासात सांगितले जाते. पँथिओनचा गुंबद आजही त्याच्या रचनेसाठी अभ्यासला जातो. शहरात जलवाहिन्यांचे जाळे होते आणि त्यातून सार्वजनिक स्नानगृहे व कारंजी भरली जात होती. साम्राज्याच्या काळात रोमची लोकसंख्या दहा लाखांच्या घरात होती असे अंदाज आहेत.

साम्राज्याच्या पतनानंतर अनेक इमारतींचा ऱ्हास झाला आणि त्यांचे दगड इतर बांधकामांसाठी वापरले गेले. पुरातत्त्वीय उत्खननामुळे अठराव्या व एकोणिसाव्या शतकात या स्थळांचे महत्त्व पुन्हा समोर आले. आज कोलोसियम व फोरम परिसरातील अवशेष संरक्षित केले असून तेथे पादचारी मार्ग व प्रदर्शन व्यवस्था उभारली आहे. मात्र वाढती पर्यटकसंख्या, हवामानाचे परिणाम व शहरी प्रदूषण यांमुळे या इमारतींच्या संवर्धनासाठी सतत देखभाल आवश्यक आहे.

व्हॅटिकन

व्हॅटिकन सिटी हे जगातील सर्वात लहान स्वतंत्र देश आहे आणि ते पूर्णपणे रोमच्या नगरपालिका क्षेत्राच्या आत आहे. १९२९ मध्ये झालेल्या करारानुसार त्याची स्वतंत्र स्थिती निश्चित झाली. व्हॅटिकन हे कॅथोलिक चर्चचे केंद्र असून तेथे पोपचे निवासस्थान व प्रशासकीय कार्यालये आहेत. सेंट पीटर्स बॅसिलिका ही येथील सर्वात मोठी इमारत असून तिच्या बांधकामात अनेक शतके लागली. व्हॅटिकन संग्रहालयांमध्ये कलेचा प्रचंड संग्रह असून सिस्टिन चॅपलची भित्तिचित्रे जगप्रसिद्ध आहेत. व्हॅटिकनचा स्वतंत्र प्रदेश असल्याने रोममधील प्रशासन व पर्यटन यांवर त्याचा वेगळा परिणाम होतो; दरवर्षी मोठ्या संख्येने भाविक व पर्यटक येथे भेट देतात.

पुनर्जागरण व बरोक

पंधराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून रोममध्ये कला व वास्तुकलेचे पुनरुज्जीवन झाले. पोप व श्रीमंत कुटुंबांनी चित्रकार, शिल्पकार व वास्तुविशारदांना आश्रय दिला आणि शहरात नवीन चर्च, राजवाडे व कारंजी उभारली गेली. सोळाव्या शतकात सेंट पीटर्स बॅसिलिकाची नव्याने उभारणी झाली आणि त्यात मायकेलांजेलो यांचे योगदान महत्त्वाचे मानले जाते. सतराव्या शतकात बरोक शैलीचा उदय झाला आणि वक्र रेषा, भव्य दर्शनी भाग व कारंज्यांची नक्षी या शैलीची वैशिष्ट्ये ठरली. याच काळात शहराच्या रस्त्यांची पुनर्रचना झाली आणि प्रमुख स्थळे जोडणारे लांब सरळ मार्ग तयार झाले. या कामांमुळे रोमचे आजचे दृश्य स्वरूप घडले.

पर्यटन

पर्यटन हे रोमच्या अर्थव्यवस्थेतील सर्वात महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. कोलोसियम, रोमन फोरम, पँथिओन, व्हॅटिकन संग्रहालये व ऐतिहासिक केंद्रातील चौक ही प्रमुख आकर्षणे आहेत. दरवर्षी कोट्यवधी पर्यटक शहराला भेट देतात आणि त्यामुळे हॉटेल, रेस्टॉरंट व वाहतूक सेवांना मोठी मागणी असते. पर्यटनाचे प्रमाण हंगामानुसार बदलत असून वसंत व उन्हाळ्यात गर्दी सर्वाधिक असते. गर्दीमुळे ऐतिहासिक स्थळांच्या संवर्धनावर ताण येतो, त्यामुळे प्रवेश नियंत्रण व तिकिटांच्या मर्यादा लावण्यात आल्या आहेत. पर्यटनाबरोबरच चित्रपट, फॅशन व सेवा उद्योगही शहराच्या उत्पन्नात भर घालतात.

शहरातील सार्वजनिक वाहतुकीत बस, ट्राम व दोन भूमिगत रेल्वे मार्ग यांचा समावेश होतो. ऐतिहासिक भागातील अरुंद रस्त्यांमुळे वाहतुकीचा वेग मंदावतो आणि गर्दीच्या वेळी बस सेवा विलंबाने धावतात. पर्यटकांसाठीच्या खुल्या बस सेवा व पादचारी क्षेत्रे यांमुळे मध्यवर्ती भागातील वाहनांचे प्रमाण मर्यादित ठेवण्याचा प्रयत्न होतो. शहराला दोन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहेत आणि रेल्वेमार्गाने ते इटलीतील इतर शहरांशी जोडले गेले आहे.

आधुनिक प्रशासन

रोमचे प्रशासन 'रोमा कॅपिटाले' या विशेष दर्जाच्या नगरपालिकेकडे आहे, जिला केंद्रीय कायद्याने विशेष अधिकार दिले आहेत. शहर अनेक प्रशासकीय मंडळांमध्ये विभागलेले असून प्रत्येक मंडळाचे स्थानिक प्रशासन असते. वाहतूक, कचरा व्यवस्थापन, सार्वजनिक वाहतूक व ऐतिहासिक इमारतींचे संवर्धन ही प्रमुख जबाबदाऱ्या आहेत. शहरात भूमिगत रेल्वेचे जाळे मर्यादित असून त्याचा विस्तार पुरातत्त्वीय स्थळांमुळे अडचणीचा ठरतो. जुन्या भागातील अरुंद रस्ते व मर्यादित पार्किंग यांमुळे वाहतूक कोंडी हा दीर्घकाळाचा प्रश्न आहे. घरांच्या किमती वाढल्याने स्थानिक रहिवाशांचे शहराबाहेर स्थलांतर हाही चर्चेचा विषय आहे.

शहराच्या अर्थव्यवस्थेत पर्यटनाबरोबरच सार्वजनिक प्रशासन, शिक्षण व आरोग्यसेवा यांचा मोठा वाटा आहे. अनेक आंतरराष्ट्रीय संस्था व दूतावास शहरात असल्याने सेवा क्षेत्राला स्थिर मागणी आहे. उत्पादन उद्योगाचे प्रमाण मर्यादित असून तंत्रज्ञान व सर्जनशील उद्योग वाढत आहेत. जुन्या इमारतींच्या देखभालीचा खर्च व संवर्धनाचे नियम यांमुळे नूतनीकरणाची प्रक्रिया संयमाने करावी लागते.

संदर्भ

1. रोमा कॅपिटाले — अधिकृत संकेतस्थळ
2. ब्रिटॅनिका — रोम
3. युनेस्को — रोमचे ऐतिहासिक केंद्र
4. व्हॅटिकन संग्रहालये

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६