रोमन साम्राज्य

रोमन साम्राज्य हे भूमध्य समुद्राच्या आसपासच्या प्रदेशांवर अनेक शतके राज्य करणारे प्राचीन जागतिक साम्राज्य होते. त्याची सुरुवात इटलीतील रोम या शहरात झाली. परंपरेनुसार रोमची स्थापना इ.स.पू. ७५३ मध्ये झाली, असे मानले जाते. इ.स.पू. ५०९ मध्ये राज्यशासन हटवून प्रजासत्ताकाची स्थापना झाली. इ.स.पू. २७ मध्ये ऑगस्टसने सत्ता हाती घेतल्यानंतर साम्राज्यकाल सुरू झाला. कमाल विस्ताराच्या काळात साम्राज्य ब्रिटनपासून इजिप्तपर्यंत आणि स्पेनपासून मेसोपोटेमियापर्यंत पसरले होते. इ.स. ३९५ मध्ये साम्राज्याची पूर्व आणि पश्चिम अशी विभागणी झाली. पश्चिम रोमचे साम्राज्य इ.स. ४७६ मध्ये संपुष्टात आले, तर पूर्व रोमचे साम्राज्य इ.स. १४५३ पर्यंत टिकले. रोमन कायदा, प्रशासन आणि भाषा यांचा प्रभाव आजच्या अनेक देशांच्या राज्यव्यवस्थांवर आहे.

माहिती

रोमचा उदय सात टेकड्यांवरील छोट्या वसाहतींपासून झाला. प्रजासत्ताक काळात रोमने इटलीतील इतर भाग जिंकले आणि त्यानंतर कार्थेजशी झालेल्या युद्धांतून भूमध्य भागातील आपली सत्ता वाढवली. या काळात सेनेटचे महत्त्व होते आणि दोन कॉन्सुल वर्षभरासाठी कारभार पाहत असत. मात्र लष्करी विजयांमुळे सेनापतींची शक्ती वाढली आणि अंतर्गत संघर्ष वाढला.

जुलियस सीझरच्या हत्येनंतर झालेल्या गृहयुद्धातून ऑक्टेव्हियन विजयी झाला. त्याने ऑगस्टस ही पदवी धारण केली आणि प्रजासत्ताकाच्या स्वरूपात बदल करून सत्ता एका व्यक्तीकडे केंद्रित केली. त्यानंतरच्या काळात सम्राट हा सर्वोच्च लष्करी, न्यायिक आणि धार्मिक अधिकाराचा केंद्र बनला. सेनेट अस्तित्वात राहिले, परंतु त्याची भूमिका मर्यादित झाली.

प्रशासन

रोमन साम्राज्याचे यश बऱ्याच प्रमाणात त्याच्या प्रशासकीय रचनेवर अवलंबून होते. साम्राज्य प्रांतांमध्ये विभागले होते आणि प्रत्येक प्रांताचा कारभार गव्हर्नर पाहत असे. स्थानिक पातळीवर नगरपालिका स्वराज्याचे स्वरूप होते; श्रीमंत नागरिक सार्वजनिक बांधकामे आणि सोयी यांसाठी पैसा खर्च करत असत.

सैन्य हा प्रशासनाचा केंद्रीय आधार होता. सुमारे तीन लाख सैनिकांची कायमस्वरूपी फौज सीमांवर तैनात असे आणि तिची देखभाल राज्य करत असे. सैनिकांना नियमित वेतन दिले जात असे, त्यामुळे ते कोणत्याही स्थानिक नेत्यावर अवलंबून राहत नव्हते. सीमेवरील तुकड्या रस्ते बांधणे आणि कोठारे उभारणे यांसारख्या कामांतही वापरल्या जात असत.

करवसुलीसाठी जमिनीची मोजणी आणि लोकसंख्येची नोंद केली जात असे. सैन्यात सेवा हा नागरिकत्वाचा भाग मानला जात असे आणि सेवानिवृत्त सैनिकांना जमिनी दिल्या जात. रोमन नागरिकत्व विस्तारत गेल्याने साम्राज्यातील विविध समुदायांना कायद्याच्या दृष्टीने समान दर्जा मिळाला. इ.स. २१२ मध्ये काराकाल्लाने जवळजवळ सर्व मुक्त रहिवाशांना नागरिकत्व दिले.

कायदा

रोमन कायद्याची सुरुवात इ.स.पू. पाचव्या शतकातील बारा तक्त्यांपासून झाली. हे कायदे दगडावर कोरून सार्वजनिक ठिकाणी लावले गेले होते. त्यानंतर शतकानुशतके न्यायाधीशांच्या निर्णयांतून आणि विधीमंडळाच्या कायद्यांतून रोमन कायदा समृद्ध होत गेला. प्रजासत्ताक काळातील तत्त्वे आणि साम्राज्यकाळातील सुधारणा यांचे संकलन पुढे झाले.

सहाव्या शतकात पूर्व रोमच्या सम्राट जस्टिनियनने कायद्यांचे संकलन करवले, जे कोर्पस ज्युरिस सिव्हिलिस म्हणून ओळखले जाते. या संकलनात कायदे, न्यायाधीशांची मतान्तरे आणि शिकवण्यासाठीचा आढावा यांचा समावेश होता. पुढील शतकांत युरोपातील अनेक देशांच्या कायदा संहितांवर या संकलनाचा प्रभाव पडला. मालमत्ता, करार आणि दायित्व यांसंबंधीच्या अनेक संकल्पना रोमन कायद्यातून आल्या आहेत.

रोमन कायद्यातील अनेक तत्त्वे स्थानिक प्रथांशी जुळवून घेतली गेली. प्रांतांतील अधिकाऱ्यांना कायद्याचा अर्थ लावण्याचा मर्यादित अधिकार होता.

रस्ते आणि शहरे

रोमनांनी साम्राज्यभर रस्त्यांचे जाळे उभारले. एकंदर रस्त्यांची लांबी सुमारे चार लाख किलोमीटर होती, त्यापैकी सुमारे ऐंशी हजार किलोमीटर दगडी रस्ते होते, असे अंदाज आहेत. हे रस्ते लष्करी हालचालींसाठी उपयुक्त होते आणि व्यापारालाही चालना देत असत. अनेक रस्ते आजही वापरात असलेल्या मार्गांशी जुळतात.

रोमन शहरांमध्ये सार्वजनिक स्नानगृहे, बाजारपेठा, जलवाहिन्या आणि मनोरंजनस्थळे होती. शहरांच्या रचनेत मध्यवर्ती चौक, सभागृह आणि मंदिरे यांचा समावेश असे. जलवाहिन्यांमधून दूरच्या भागातून पाणी शहरांपर्यंत आणले जात असे. काही शहरांमध्ये सांडपाण्याची व्यवस्थाही होती. ही सार्वजनिक सुविधा रोमन नगरजीवनाचे वैशिष्ट्य मानल्या जातात.

टप्पा	काळ
रोमची परंपरागत स्थापना	इ.स.पू. ७५३
प्रजासत्ताकाची स्थापना	इ.स.पू. ५०९
साम्राज्यकालाची सुरुवात	इ.स.पू. २७
कमाल विस्तार	इ.स. ११७
साम्राज्याची विभागणी	इ.स. ३९५
पश्चिम रोमचा अंत	इ.स. ४७६
पूर्व रोमचा अंत	इ.स. १४५३

ख्रिश्चन धर्म

सुरुवातीच्या काळात रोमन सत्ता ख्रिश्चन धर्माकडे संशयाने पाहत असे आणि काही काळ छळही झाला. इ.स. ३१३ मध्ये सम्राट कॉन्स्टंटाईनने मिलानच्या आदेशाद्वारे धार्मिक सहिष्णुतेची घोषणा केली. त्यानंतर ख्रिश्चन धर्माचा प्रसार वेगाने झाला. इ.स. ३८० मध्ये थियोडोसियसने ख्रिश्चन धर्माला राज्याचा अधिकृत धर्म म्हणून मान्यता दिली.

या बदलामुळे साम्राज्याच्या धार्मिक रचनेत मूलभूत परिवर्तन झाले. चर्चला जमिनी आणि अधिकार मिळाले आणि बिशप राजकीय प्रभावाचे केंद्र बनले. पुढील शतकांत चर्च ही युरोपातील सर्वात स्थिर संस्था ठरली आणि तिने शिक्षण, आरोग्य आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात मोठी भूमिका बजावली.

विभाजन आणि पतन

इ.स. ३९५ मध्ये थियोडोसियसच्या मृत्यूनंतर साम्राज्य त्याच्या दोन मुलांमध्ये विभागले गेले. पूर्व भागाची राजधानी कॉन्स्टँटिनोपल आणि पश्चिम भागाची राजधानी रोम तसेच नंतर रावेना झाली. दोन्ही भागांनी स्वतंत्रपणे कारभार चालवला.

पश्चिम भागाला अंतर्गत अस्थिरता, आर्थिक ताण आणि सीमांवरील आक्रमणांचा सामना करावा लागला. पाचव्या शतकात अनेक जमातींनी साम्राज्याच्या प्रदेशात प्रवेश केला. इ.स. ४१० मध्ये रोम शहर लुटले गेले. इ.स. ४७६ मध्ये जर्मन सेनापती ओडोआकरने पश्चिम सम्राटाला पदच्युत केले आणि पश्चिम रोमचे साम्राज्य संपुष्टात आले.

अनेक इतिहासकार या घटनेस केवळ लष्करी पराभव न मानता दीर्घकालीन आर्थिक व सामाजिक झीजेचा परिणाम मानतात.

पूर्व भाग मात्र अधिक शतके टिकला. त्याला पुढे बायझँटाईन साम्राज्य असे म्हटले जाते. इ.स. १४५३ मध्ये ओटोमन सैन्याने कॉन्स्टँटिनोपल जिंकले आणि या साम्राज्याचाही अंत झाला.

वारसा

रोमन साम्राज्याचा प्रभाव कायदा, भाषा, शहररचना आणि राजकीय विचार या क्षेत्रांत दिसतो. लॅटिन भाषेतून इटालियन, फ्रेंच, स्पॅनिश, पोर्तुगीज आणि रोमानियन या भाषा विकसित झाल्या. अनेक देशांच्या कायद्यातील मालमत्ता आणि करार यांसंबंधीच्या संकल्पना रोमन परंपरेतून आल्या आहेत.

रोमन राजकीय विचारांनी पुढील युरोपीय विचारवंतांना प्रेरणा दिली. प्रजासत्ताकातील प्रतिनिधित्वाची कल्पना आणि कायद्याच्या वर्चस्वाचे तत्त्व यांचा उल्लेख पुढील शतकांत सतत होत राहिला. रोमन स्थापत्यशास्त्राचे नमुने युरोपभर आढळतात आणि कमान, घुमट आणि काँक्रीट यांच्या वापराची परंपरा रोमनांकडूनच पुढे आली. अनेक आधुनिक न्यायव्यवस्थांमध्ये अभियुक्ताला स्वतःचा बचाव करण्याचा अधिकार आणि निर्दोष सिद्ध होईपर्यंत दोषी न मानण्याचे तत्त्व रोमन कायद्याशी जोडले जाते.

या कारणांमुळे रोमन साम्राज्याचा अभ्यास आजही इतिहास आणि राज्यशास्त्रात मूलभूत मानला जातो.

संदर्भ

शेवटचे संपादन: ७ नोव्हेंबर २०२६